Kimseyi geride bırakmayan sosyal devlet

Bir ülkenin gelişmişliği yalnızca en güçlüsünün nereye ulaştığıyla değil, en kırılgan vatandaşına nasıl davrandığıyla da ölçülür. Engelli bir yakınına bakan aile, yoksulluk sınırında yaşayan hane, asgari ücretle geçinen işçi: Sosyal politika, büyümenin bu kesimlere de ulaşmasının adıdır.

2002'de durum neydi?

Strateji ve Bütçe Başkanlığı verilerine göre sosyal yardım harcamalarının milli gelire oranı 2002'de yalnızca yüzde 0,25'ti. Devletin muhtaç vatandaşa ayırdığı kaynak, ekonominin büyüklüğüyle kıyaslandığında son derece sınırlıydı.

Engelli yakınına bakan ailelere düzenli destek sağlayan Evde Bakım Yardımı henüz yoktu; program 2006'da başlatıldı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı verilerine göre Aralık 2002'de net asgari ücret 184,25 lira (bugünkü para birimiyle) idi.

Bugün neredeyiz?

Sosyal yardım harcamalarının milli gelire oranı 2018'de yüzde 1,03'e yükseldi; yani 2002'ye göre dört kattan fazla arttı. Bu oran için 2018 sonrasına ait resmî bir değere ulaşamadığımızı açıkça belirtiyoruz.

Aynı kaynağa göre gelir dağılımındaki eşitsizliği ölçen Gini katsayısı 2006'daki 0,428'den 2019'da 0,395'e geriledi. Katsayının düşmesi, gelirin toplum içinde daha dengeli dağıldığı anlamına gelir.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na göre bugün 520 bin aileye Evde Bakım Yardımı kapsamında aylık 11 bin 702 lira (nominal) ödeniyor. Temmuz 2024'te yararlanıcı sayısı 555 bindi; aradaki düşüş yönetmelik değişikliğiyle ilgili olabilir.

Asgari ücrete gelince: 2026'da net asgari ücret 28.075,50 lira. Nominal lira artışı enflasyonla birlikte değerlendirilmesi gerektiği için daha anlamlı bir ölçü olarak dolar karşılığını hesapladık. Aralık 2002 sonu kuruyla net asgari ücret 112,4 dolar ediyordu; Ekim 2026 başı kuruyla 573,3 dolar ediyor. Bu hesap nominal dolardır ve seçilen kur gününe çok duyarlıdır; farklı bir gün seçildiğinde sonuç belirgin biçimde değişebilir.

Brüt asgari ücretin dolar karşılığı da aynı yöntemle 153,0 dolardan 674,5 dolara çıkıyor. Yine de dolar karşılığı yalnızca bir fikir verir; vatandaşın asıl hissettiği, ücretin yurt içindeki fiyatlar karşısındaki alım gücüdür. Bu nedenle bu karşılaştırmayı kesin bir refah ölçüsü olarak değil, uzun dönemli eğilimin bir göstergesi olarak sunuyoruz.

Neden önemli?

Sosyal yardım, bir lütuf değil, sosyal devletin anayasal sorumluluğudur. Bu harcamaların milli gelire oranının artması, büyümeden pay alamayan kesimlerin de artık devletin radarında olduğunu gösterir.

Sosyal yardımın etkili olabilmesi için doğru haneye, doğru zamanda ulaşması gerekir. Harcamanın büyüklüğü kadar, yardımın kimseyi incitmeden ve aracıya muhtaç bırakmadan hak sahibine ulaşması da sosyal devletin kalitesini belirler.

Evde Bakım Yardımı, engelli yakınına bakan ve bu yüzden çalışamayan yüz binlerce aile için hayatı değiştiren bir düzenlemedir. Bakımı kurumlara havale etmek yerine aileyi destekleyen bu model, hem insani hem de toplumsal açıdan doğru bir tercihtir.

Gini katsayısındaki iyileşme ise büyümenin yalnızca belli kesimlerde birikmediğini gösteriyor. Elbette hayat pahalılığı, özellikle sabit gelirliler için bugün de gündemin en üst sıralarında yer alıyor. Ancak sosyal koruma ağının 2002'ye göre çok daha geniş ve çok daha kapsamlı olduğu tartışmasızdır.