Seçim yaklaşıyor · Takvimi, kuralları ve Erdoğan'ın adaylığına dair her şey
Milletin Adamı Rakamlarla Erdoğan Dönemi (2002–2026)

İstikrar neden önemli?

Yatırımcının karar vermesi, borçlanma maliyetinin düşmesi ve köprü, hastane, havalimanı gibi uzun soluklu projelerin bitmesi için yönetimin öngörülebilir olması gerekir. Bu sayfa, siyasi istikrarın ekonomiye etkisine dair araştırmaları, Türkiye'nin 1991–2002 koalisyon yıllarını, dünyadan örnekleri ve son yılların ittifak deneyimlerini kaynaklarıyla bir araya getiriyor.

9 hükümetKasım 1991 – Kasım 2002 arasında (49.–57. hükümetler)
%1051994 yılı tüketici enflasyonu (yıllık ortalama, Dünya Bankası)
−%5,82001 krizinde ekonomik küçülme (GSYİH, Dünya Bankası)
%75,52001 sonunda kamu borcunun GSYİH'ye oranı (IMF)

Araştırmalar ne diyor?

Türkiye'de hükümetler: koalisyon yılları ve sonrası

Aşağıdaki çubuklar 49. hükümetten 59. hükümete kadar her hükümetin görevde kaldığı süreyi gösteriyor. Kırmızı çubuklar 1991–2002 koalisyon ve azınlık hükümetleri dönemidir. 58. hükümetin kısa sürmesi istikrarsızlıktan değil, AK Parti Genel Başkanı Erdoğan'ın milletvekili seçilerek Mart 2003'te başbakanlığı devralmasındandır.

Kasım 1991 – Kasım 2002 arasında 9 hükümet kuruldu; bir hükümet ortalama 1,2 yıl görevde kaldı.

  1. 49. Hükümet · Süleyman Demirel (Demirel VII)DYP-SHP 1,6 yıl20 Kasım 1991 – 25 Haziran 1993
  2. 50. Hükümet · Tansu Çiller (Çiller I)DYP-SHP (1995'te SHP, CHP ile birleşti) 2,3 yıl25 Haziran 1993 – 5 Ekim 1995
  3. 51. Hükümet · Tansu Çiller (Çiller II)DYP azınlık hükümeti 1 ay5 Ekim 1995 – 30 Ekim 1995
  4. 52. Hükümet · Tansu Çiller (Çiller III)DYP-CHP 4 ay30 Ekim 1995 – 6 Mart 1996
  5. 53. Hükümet · Mesut Yılmaz (Yılmaz II)ANAP-DYP 4 ay6 Mart 1996 – 28 Haziran 1996
  6. 54. Hükümet · Necmettin ErbakanRP-DYP 1 yıl28 Haziran 1996 – 30 Haziran 1997
  7. 55. Hükümet · Mesut Yılmaz (Yılmaz III)ANAP-DSP-DTP 1,5 yıl30 Haziran 1997 – 11 Ocak 1999
  8. 56. Hükümet · Bülent Ecevit (Ecevit IV)DSP azınlık hükümeti 5 ay11 Ocak 1999 – 28 Mayıs 1999
  9. 57. Hükümet · Bülent Ecevit (Ecevit V)DSP-MHP-ANAP 3,5 yıl28 Mayıs 1999 – 18 Kasım 2002
  10. 58. Hükümet · Abdullah GülAK Parti 4 ay18 Kasım 2002 – 14 Mart 2003
  11. 59. Hükümet · Recep Tayyip Erdoğan (Erdoğan I)AK Parti 4,5 yıl14 Mart 2003 – 29 Ağustos 2007

2003'ten bu yana 59.–67. hükümetler kuruldu; 2017 halkoylamasında (Evet %51,41) kabul edilen değişiklikle 9 Temmuz 2018'de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçildi.

Kaynak: Türkiye hükümetleri listesi (turkishelections.com); tarihler TBMM kayıtlarıyla doğrulanmak üzere

Ekonomide o yıllar

2002 sonrası enflasyon

Koalisyon yıllarında enflasyon on yıl boyunca %50'nin üzerinde kaldı; ekonomi 1994, 1999 ve 2001'de küçüldü. 2002 sonrası enflasyon için bağlantıya bakın; 2021–2023 döneminde enflasyonun yeniden yükseldiği o sayfada da olduğu gibi gösterilir.

YılEnflasyon (TÜFE, yıllık %)Büyüme (GSYİH, %)Not
1990%60,3—
1991%66,0—
1992%70,1—
1993%66,1—
1994%105,2-4,7Nisan 1994 krizi
1995%89,1—
1996%80,4—
1997%85,7—
1998%84,6—
1999%64,9-3,3Marmara depremi
2000%54,9—
2001%54,4-5,8Şubat 2001 krizi; 21 Şubat'ta gecelik repo ortalaması %4.406
2002%45,0—3 Kasım 2002: tek parti hükümeti
2003%21,6—Tek parti hükümetinin ilk tam yılı

Kaynak: Enflasyon: Dünya Bankası WDI (yıllık ortalama TÜFE, FRED aktarımı). Büyüme: Dünya Bankası ulusal hesaplar (Index Mundi aktarımı). Gecelik faiz: Central Banking. TÜİK yıl sonu rakamları farklı olabilir.

Dünyada istikrarsızlığın bedeli

Dünyayla karşılaştırma
İtalya80 yılda 68 hükümetHiçbir hükümet beş yıllık dönemi kesintisiz tamamlayamadı. Meloni hükümeti 4 Eylül 2026'da 1.413 günle cumhuriyet tarihinin en uzun süren hükümeti oldu (önceki rekor: Berlusconi II, 1.412 gün).Kaynak: ANSA
Belçika541 ve 652 günÜlke 2010–2011'de 541 gün, 2019–2020'de 652 gün tam yetkili bir hükümet olmadan yönetildi.Kaynak: Reuters
Birleşik Krallık6 yılda 5 başbakan2016–2022 arasında Cameron, May, Johnson, Truss ve Sunak başbakanlık yaptı.Kaynak: PA / The Independent
Japonya6 yılda 7 başbakanlıkAralık 2012'de göreve gelen Shinzo Abe, altı yıl içinde yedinci başbakan oldu (Abe bu dönemde iki kez başbakanlık yaptı).Kaynak: Bloomberg

İttifaklar: birlikte kurmak, birlikte yönetmek

Seçim ittifakları birlikte aday göstermeyi kolaylaştırır; ancak farklı programlara sahip partilerin birlikte hükümet kurması ve yönetmesi ayrı bir sınavdır. Aşağıda son yılların başlıca ittifak gelişmeleri, yalnızca tarihli olgular olarak yer alıyor.

  1. CHP, İYİ Parti, Saadet Partisi ve Demokrat Parti'nin oluşturduğu Millet İttifakı'nın protokolü Yüksek Seçim Kurulu'na sunuldu. (CNN Türk)

  2. 24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından İYİ Parti Sözcüsü Aytun Çıray, seçim ittifakına artık ihtiyaç kalmadığını açıkladı. (NTV)

  3. CHP, İYİ Parti, Saadet Partisi, Demokrat Parti, DEVA Partisi ve Gelecek Partisi'nden oluşan 'Altılı Masa' ilk toplantısını yaptı. (NTV)

  4. İYİ Parti Genel Başkanı Meral Akşener, ortak aday konusundaki önerilerinin kabul görmediğini belirterek altılı masanın 'ortak akıl platformu olmaktan çıktığını' açıkladı. (NTV)

  5. İYİ Parti, Saadet Partisi genel merkezindeki Millet İttifakı liderler toplantısına katılma kararı aldı; parti, İstanbul ve Ankara büyükşehir belediye başkanlarının cumhurbaşkanı yardımcısı olmasını önerdi. (YetkinReport)

  6. Millet İttifakı'nı oluşturan altı parti, CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu'nu ortak cumhurbaşkanı adayı olarak açıkladı. (Bloomberg HT)

  7. Altı partili Millet İttifakı'nın seçim ittifakı protokolü YSK'ya sunuldu. (İstiklal)

  8. Cumhurbaşkanı seçiminin ilk turunda YSK kesin sonuçlarına göre Recep Tayyip Erdoğan %49,52, Kemal Kılıçdaroğlu %44,88, Sinan Oğan %5,17, Muharrem İnce %0,43 oy aldı; seçim ikinci tura kaldı. (NTV)

  9. Milletvekili genel seçiminde kesin sonuçlara göre AK Parti %35,62, CHP %25,35, MHP %10,07, İYİ Parti %9,69 oy aldı. (İstiklal)

  10. Cumhurbaşkanı seçiminin ikinci turunda YSK kesin sonuçlarına göre Recep Tayyip Erdoğan %52,18, Kemal Kılıçdaroğlu %47,82 oy aldı. (NTV)

  11. İYİ Parti Genel Sekreteri Uğur Poyraz, seçim ittifakının 28 Mayıs itibarıyla sona erdiğini açıkladı. (NTV)

  12. İYİ Parti Genel İdare Kurulu toplantısının ardından parti sözcüsü Kürşad Zorlu, 2024 yerel seçimlerine 81 ilde kendi adaylarıyla girileceğini açıkladı. (Hürriyet)

  13. CHP 38. Olağan Kurultayı'nda ikinci turda 812 oy alan Özgür Özel genel başkan seçildi; Kemal Kılıçdaroğlu 536 oy aldı. (Bloomberg HT)

  14. 31 Mart 2024 mahalli idareler seçimlerinde belediye başkanlığı oylarında CHP %35,80 ile birinci, AK Parti %33,05 ile ikinci oldu; kazanılan belediye sayısında AK Parti 526, CHP 395 belediyede seçimi kazandı. (YSK)

Kronoloji büyük ölçüde haber kaynaklarından derlenmiştir; seçim sonuçları YSK verileridir. Süren yargı süreçleri ve kişilerle ilgili iddialar bu sayfaya dahil edilmez.

Eleştirenler ne diyor, veriler ne gösteriyor?

"Tek parti dönemi her sorunu çözdü mü?"
Hayır. 2021–2023 döneminde enflasyon yeniden yükseldi; yıllık ortalama TÜFE 2022'de %72'yi aştı. Bu sitede enflasyon grafiği tüm yıllarıyla, olumsuz dönemler dahil gösterilir. İstikrar tek başına iyi sonucu garanti etmez; ama araştırmalar, sık hükümet değişiminin yatırım ve verimlilik için bir maliyet olduğunu gösteriyor.
"Koalisyonlar demokrasinin doğal parçası değil mi?"
Evet; koalisyonlar pek çok demokraside olağan bir yönetim biçimidir ve uzun ömürlü koalisyon örnekleri de vardır. Sorun koalisyonun kendisi değil, sık bozulan ve kısa süren hükümetlerdir. Türkiye'de 1991–2002 arasında 9 hükümet kurulması bu istikrarsızlığa örnektir.
"Muhalefet de seçim kazanabiliyor."
Doğru. 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde CHP belediye başkanlığı oylarında Türkiye genelinde birinci parti oldu (YSK: %35,80). Bu sayfa muhalefeti değil, hükümetlerin sürekliliğinin ekonomiye etkisini ele alıyor.

Kaynaklar

  1. Aisen & Veiga (2013), How does political instability affect economic growth?
  2. Alesina, Özler, Roubini & Swagel (1996), Political Instability and Economic Growth
  3. Dünya Bankası WDI – Türkiye TÜFE (FRED)
  4. Dünya Bankası – Türkiye GSYİH büyümesi (Index Mundi)
  5. IMF – Türkiye genel yönetim borcu / GSYİH (FRED)
  6. Central Banking – Şubat 2001 gecelik faizler
  7. YSK 663 sayılı karar – 2017 halkoylaması kesin sonuçları
  8. Türkiye hükümetleri listesi