Ekonomi Sözlüğü: Enflasyon, Cari Açık, Kişi Başı Gelir ve Daha Fazlası

A

ADNKS (Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi): Türkiye'nin nüfusunu kişilerin kayıtlı yerleşim adreslerine göre belirleyen kayıt sistemidir.
Asgari ücret: İşçilere normal çalışma süresi karşılığında ödenmesi zorunlu en düşük ücrettir.
Atıl işgücü: İşsizlere ek olarak daha fazla çalışmak isteyenleri ve iş bulma umudu olmadığı için aramayanları da içeren geniş işsizlik ölçüsüdür.

Baz etkisi: Yıllık bir oranın, bugünkü gelişmeden çok geçen yılın aynı dönemindeki olağandışı bir değerden etkilenmesidir.
Bebek ölüm hızı: Bir yıl içinde 1 yaşını doldurmadan ölen bebeklerin, aynı yıldaki canlı doğumlara oranıdır; binde olarak ifade edilir.
Brüt ve net rezerv: Merkez bankasının elindeki döviz ve altın varlıklarıdır. Brüt rezerv toplamı, net rezerv ise kısa vadeli yükümlülükler düşüldükten sonra kalanı gösterir.
Bütçe açığı: Merkezi yönetimin harcamalarının gelirlerini aşan kısmıdır.

Cari açık: Bir ülkenin yurt dışına yaptığı ödemelerin, yurt dışından elde ettiği gelirleri aştığı durumdur.
Cepten sağlık harcaması: Sağlık harcamalarının, hanelerin sigorta dışında doğrudan kendi ceplerinden ödediği kısmıdır.

Çekirdek enflasyon: Fiyatı en oynak kalemler çıkarıldığında kalan enflasyondur; fiyatların ana eğilimini gösterir.

Deflasyon: Mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin düşmesidir.
Dezenflasyon: Enflasyon oranının düşmesidir; fiyatlar artmaya devam eder ama daha yavaş artar.
Dış ticaret açığı: Bir ülkenin mal ithalatının mal ihracatını aşan kısmıdır.
Doğrudan yabancı yatırım: Yurt dışındaki bir yatırımcının bir şirkette kalıcı söz hakkı (genellikle en az %10 pay) edinmesi ya da sıfırdan tesis kurmasıdır.
Dolarizasyon: Hanelerin ve şirketlerin tasarruflarını ve işlemlerini yerli para yerine yabancı parayla yapmaya yönelmesidir.
Döviz kuru: Bir yabancı paranın yerli para cinsinden fiyatıdır; örneğin 1 doların kaç TL ettiği.

Enflasyon: Mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin belirli bir dönemde sürekli artmasıdır.

Faiz dışı denge: Bütçe dengesinden faiz giderlerinin çıkarılmasıyla bulunan dengedir.

Genç işsizlik: 15–24 yaş arasındaki gençler için hesaplanan işsizlik oranıdır.
Gini katsayısı: Gelir dağılımındaki eşitsizliği 0 ile 1 arasında ölçer; 0 tam eşitlik, 1 tam eşitsizliktir.
Göreli yoksulluk: Geliri, toplumun ortanca gelirinin belirli bir yüzdesinin altında kalan kişilerin oranıdır.
GSYİH (Gayrisafi Yurt İçi Hasıla): Bir ülkede belirli bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir; ekonominin büyüklüğünü gösterir.

Hizmet ihracatı: Yabancılara satılan turizm, taşımacılık, inşaat, yazılım, eğitim ve sağlık gibi hizmetlerden elde edilen gelirdir.

İstihdam oranı: Çalışanların, 15 ve daha yukarı yaştaki toplam nüfusa oranıdır.
İşgücüne katılım oranı: Çalışan veya iş arayan nüfusun çalışma çağındaki toplam nüfusa oranıdır.
İşsizlik oranı: İş arayan ama iş bulamayanların işgücüne oranıdır.

Kamu borcu (AB tanımlı): Genel yönetimin toplam borç stokudur; uluslararası karşılaştırmada genellikle GSYİH'ye oranı kullanılır.
Kamu-özel iş birliği (KÖİ): Bir kamu hizmeti veya altyapının özel sektör tarafından finanse edilip yapıldığı, bedelinin uzun yıllara yayılarak ödendiği modeldir.
Kişi başı gelir: GSYİH'nin nüfusa bölünmesiyle bulunan ortalama değerdir.
Kredi notu: Uluslararası derecelendirme kuruluşlarının bir ülkenin borcunu geri ödeme kabiliyetine verdiği nottur.
Kurulu güç: Elektrik santrallerinin aynı anda üretebileceği en yüksek güçtür; megavat (MW) ile ölçülür.
Kur korumalı mevduat (KKM): TL mevduatın getirisinin, vade sonunda döviz kurundaki artıştan düşük kalması hâlinde aradaki farkın kamu tarafından ödendiği mevduat ürünüdür.

Ne eğitimde ne istihdamda (NEET): Ne okuyan ne de çalışan gençlerin aynı yaş grubundaki tüm gençlere oranıdır.
Nominal ve reel: Nominal değer cari fiyatlarla ifade edilen rakamdır; reel değer ise enflasyondan arındırılmış, alım gücünü gösteren rakamdır.

Okullaşma oranı (net ve brüt): Bir eğitim kademesine devam eden öğrencilerin, o kademenin yaş grubundaki nüfusa oranıdır.
Orta Vadeli Program (OVP): Hükümetin önümüzdeki üç yıl için büyüme, enflasyon, istihdam ve bütçe hedeflerini açıkladığı resmî programdır.

Parasal sıkılaştırma: Merkez bankasının enflasyonu düşürmek için faizi artırması ve piyasadaki likiditeyi azaltmasıdır.
PISA: OECD'nin 15 yaşındaki öğrencilerin matematik, fen ve okuma becerilerini ölçtüğü uluslararası değerlendirme programıdır.
Politika faizi: Merkez Bankası'nın piyasaya verdiği kısa vadeli borcun temel faiz oranıdır; para politikasının ana aracıdır.

Reel büyüme: Fiyat artışlarının etkisi arındırılmış GSYİH'deki yüzde değişimdir; üretim hacminin gerçekten ne kadar arttığını gösterir.
Reel faiz: Faiz oranından enflasyonun çıkarılmasıyla bulunan, paranın gerçek getirisidir.
Resesyon: Ekonomik faaliyetin belirgin ve yaygın biçimde daralmasıdır; pratikte üst üste iki çeyrek küçülme "teknik resesyon" sayılır.
Risk primi (CDS): Bir ülkenin borcunu ödeyememe riskine karşı alınan sigortanın yıllık maliyetidir; baz puanla ifade edilir.

Satın alma gücü paritesi (SGP): Ülkeler arasındaki fiyat düzeyi farkını hesaba katarak gelirleri karşılaştırılabilir kılan dönüşüm yöntemidir.
Savunma sanayiinde yerlilik oranı: Silahlı kuvvetlerin ihtiyaçlarının yurt içinde üretilen ürün ve hizmetlerle karşılanma oranıdır.
Sosyal yardım harcaması: Devletin ihtiyaç sahiplerine yaptığı nakdi ve ayni yardımların toplamıdır; büyüklüğü genellikle GSYİH'ye oranla ölçülür.

Talep garantisi: KÖİ projelerinde, öngörülen araç veya yolcu sayısına ulaşılamazsa aradaki farkın kamu tarafından şirkete ödenmesi taahhüdüdür.
Turizm geliri: Yabancı ziyaretçilerin ve yurt dışında yaşayan vatandaşların ülkede yaptığı harcamalardır.
TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi): Hanelerin satın aldığı mal ve hizmetlerden oluşan bir sepetin fiyatındaki değişimi ölçen endekstir.

ÜFE (Üretici Fiyat Endeksi): Üreticilerin sattığı ürünlerin fiyatlarındaki değişimi, yani maliyet tarafındaki enflasyonu ölçer.

Yap-işlet-devret (YİD): Özel şirketin bir tesisi yapıp belirli bir süre işlettikten sonra kamuya bedelsiz devrettiği KÖİ modelidir.
Yenilenebilir enerji: Hidroelektrik, rüzgâr, güneş, jeotermal ve biyokütle gibi tükenmeyen kaynaklardan elde edilen enerjidir.