Ulaşım Projelerine Yönelik Eleştiriler ve Yanıtlar

Büyük projeler büyük tartışmaları da beraberinde getirir. 2002 sonrasında hayata geçirilen ulaşım yatırımları da muhalefetin ve basının yoğun eleştirilerine konu oldu. Bu sayfada en sık dile getirilen eleştirileri adil biçimde özetliyor, ardından resmî yanıtları ve verileri sunuyoruz.

Nedir?

Eleştiriler üç ana başlıkta toplanıyor: yap-işlet-devret (YİD) projelerindeki trafik garantileri ve Hazine ödemeleri, bazı kamu projelerinde nominal maliyet artışları ve takvim gecikmeleri, inşaat süreçlerindeki iş güvenliği. Aşağıdaki rakamların bir kısmı muhalefet temsilcilerinin kendi hesaplamalarıdır ve resmî belgeyle doğrulanmamıştır; bunu her başlıkta ayrıca belirtiyoruz.

Garanti ödemeleri: eleştiri

Yavuz Sultan Selim Köprüsü: Köprü için günlük 135 bin otomobil eşdeğeri trafik garantisi verildi. BirGün 2021'de TBMM soru yanıtları ve CİMER verilerine dayanarak gerçekleşmenin garantinin yaklaşık %30'u düzeyinde olduğunu ve toplam garanti yükünün 2,5-3 milyar dolar olabileceğini yazdı.

Aynı haber, resmî yanıtlardaki bir tutarsızlığa da dikkat çekti: Bir yanıtta Ocak-Eylül 2018 için 23.656.158 araç, diğerinde Ocak-Aralık 2018 için 13.796.911 araç geçiş bildirilmişti. Türkiye Gazetesi'nin aktardığına göre köprüden 2025'te 21,2 milyon araç geçti.

Osmangazi Köprüsü: Günlük 40 bin araç ve araç başına 35 dolar artı KDV garantisi bulunuyor. CHP'li Ahmet Akın 2023'te yedi yılda 32,2 milyon araçlık eksik için garanti ödendiğini ve maliyetin 1,2 milyar doları aştığını öne sürdü. CHP'li Deniz Yavuzyılmaz ise 2024'te garanti edilen geçiş sayısı aşılmasına rağmen Hazine'nin 569.809.000 dolar ödeme yaptığını açıkladı; bu ödeme otoyolun tamamına ilişkin garanti yapısından kaynaklanıyor olabilir.

CHP'li Ulaş Karasu ise Haziran 2025'te Osmangazi Köprüsü'nün garanti ödemeleriyle devlete 17 milyar dolara mal olduğunu öne sürdü. Bu, kendi hesaplamasıdır ve resmî veriyle doğrulanmamıştır.

1915 Çanakkale Köprüsü: Yıllık 16.425.000 araç (günlük 45 bin) garantisi var. Cumhuriyet'in haberine göre 2024'te 2.684.738 araç geçti ve şirkete 281 milyon euro ödendi. Aynı habere göre otomobil geçiş ücreti 200 TL'den 795 TL'ye çıktı.

Avrasya Tüneli: CHP'li Deniz Yavuzyılmaz 2020'de, günlük 68 bin araç ve araç başı 4 dolar artı KDV garantisiyle şirketin yatırım maliyetinin çok üzerinde gelir elde edeceğini hesapladı.

Garanti ödemeleri: yanıtlar ve veriler

Dönemin Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Adil Karaismailoğlu Aralık 2021'de, KÖİ/YİD modeliyle yapılan havayolu, karayolu ve denizcilik yatırımlarında 2024'te başa baş noktasına gelineceğini ve otoyol garanti ödemelerinin 2022'den itibaren düşüş eğilimine gireceğini açıkladı.

Avrasya Tüneli'nde veriler garantinin aşıldığını gösteriyor. İşletmeci ATAŞ'a göre 2025'te tünelden günlük ortalama 77 bin araç geçti; bu, garantinin %8 üzerindedir ve garanti üzerindeki her geçiş için kamuyla %30 gelir paylaşımı yapılıyor. Tünelin 2016'dan bu yana ekonomiye altı yılda 1,2 milyar dolar katkı sağladığı açıklandı.

1915 Çanakkale Köprüsü için Bakan Abdulkadir Uraloğlu, köprü ve otoyolun yılda toplam 25,3 milyar TL tasarruf ve 81 bin ton karbon azaltımı sağladığını belirtti. Yapı Merkezi yönetim kurulu başkanı da inşaat için devletten ödeme yapılmadığını vurguladı. Köprünün kendisi, 2.023 metrelik orta açıklığıyla dünyanın en uzun orta açıklıklı asma köprüsüdür.

YİD tesisleri sözleşme süresi sonunda devlete geçecek. Türkiye Gazetesi'nin aktardığına göre devir 2028'de Yavuz Sultan Selim Köprüsü ile başlayacak; Kuzey Marmara Otoyolu 2030'da, 1915 Çanakkale Köprüsü 2034'te, İstanbul-İzmir Otoyolu 2035'te devredilecek.

Maliyet artışları ve gecikmeler

Ankara-Sivas YHT: Gazete Duvar'ın aktardığı Yatırım Programı verilerine göre proje tutarı 2009'da 2,09 milyar TL iken 2022'de 24,95 milyar TL'ye çıktı. Sözcü, açılışın 8 kez ertelendiğini yazdı. Hat 26 Nisan 2023'te açıldı ve 12 saatlik yolculuğu 2 saate indirdi.

Filyos Limanı: 2014'te 537 milyon TL'ye ihale edilen projenin 1. ve 2. kısım toplam bedeli 2,226 milyar TL'ye çıktı; 2019'da rıhtım ve geri saha için ek ihale yapıldı.

Her iki eleştiriye de Bakanlığın doğrudan yanıtına kaynaklarımızda ulaşılamadı. Not edilmesi gereken nokta, tutarların on yılı aşan sürelere yayılmış nominal TL değerleri olması ve enflasyon etkisini içermesidir.

Marmaray: Projenin 2009 hedefinden, arkeolojik kazıların da etkisiyle dört yıl geciktiği ve tüp tünelin deprem anında sıvılaşabilecek zemine oturtulduğu eleştirildi. Proje yönetimi, zemin tabakalarının özel donanımlı deniz ekipmanlarıyla iyileştirildiğini açıkladı. Marmaray bugün yılda 220 milyonu aşkın yolcu taşıyor.

İş güvenliği

İstanbul Havalimanı inşaatında yaşanan işçi ölümleri de gündeme geldi. CİMER'in CHP'li Ali Şeker'in sorusuna verdiği yanıta göre 2013-2018 arasında 52 ölümlü iş kazası yaşandı.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ise 13 Şubat 2018'de "400 işçi öldü" iddialarına karşı, sağlık sorunları ve trafik kazaları dahil 27 işçinin hayatını kaybettiğini açıkladı. İki rakam farklı dönemlere ve tanımlara dayanıyor.

Veriler ne söylüyor?

Eleştiriler ciddiye alınması gereken soruları gündeme getiriyor ve kamuoyu denetimi büyük projelerin doğal parçasıdır. Öte yandan veriler bütün olarak okunduğunda farklı bir tablo da ortaya çıkıyor: Garantiyi aşan Avrasya Tüneli, yıllık milyarlarca liralık tasarruf açıklanan köprüler ve sözleşme sonunda devlete geçecek tesisler.

Bu projeler olmasaydı İstanbul-İzmir hâlâ 8,5 saat, Çanakkale Boğazı geçişi saatler sürecekti. Garanti tartışması sürse de bu yatırımların yarattığı zaman, güvenlik ve kalkınma kazanımları, ülkenin onlarca yıllık ulaşım açığını kapatan kalıcı bir altyapı mirasıdır.