Yüksek Hızlı Tren: Sıfırdan 2.251 Kilometreye

Türkiye, yüksek hızlı trenle 2009'da tanıştı. Bu teknoloji bugün Ankara'yı İstanbul'a, Konya'ya, Eskişehir'e ve Sivas'a bağlayan bir ağa dönüştü. TCDD Taşımacılık verilerine göre yüksek hızlı ve hızlı tren hatlarının toplam uzunluğu 2.251 kilometreye ulaştı.

Nedir?

Yüksek hızlı tren (YHT), özel olarak inşa edilmiş hatlarda saatte 250 kilometre ve üzeri hızlara ulaşabilen yolcu trenidir. TCDD istatistikleri 2021'den itibaren yüksek hızlı hatlarla Konya-Karaman gibi "hızlı" hatları tek kalemde topluyor. Bu sayfadaki 2.251 kilometrelik toplam her ikisini de kapsar.

Yüksek hızlı tren, havayolu ile karayolu arasında bir boşluğu doldurur. Şehir merkezinden şehir merkezine ulaşan, hava koşullarından daha az etkilenen ve trafik sıkışıklığı yaşamayan bu ulaşım biçimi, orta mesafeli şehirler arası yolculukta güçlü bir alternatif sunar.

2002 öncesinde durum

2002'de Türkiye'de yüksek hızlı tren hattı yoktu. Ankara-Eskişehir hattının Esenkent-İnönü kesimi 16 Ekim 2000'de ihale edilmişti; ancak sahada çalışmalar 10 Aralık 2003'te yer teslimiyle başladı.

Konvansiyonel trenle yolculuk süreleri uzundu. Ankara-Konya arası trenle 10 saat 30 dakika, Ankara-Sivas arası demiryoluyla 12 saat sürüyordu. Ankara-Konya için eski güzergâh 612 kilometreydi.

Ne değişti?

İlk YHT hattı Ankara-Eskişehir, 13 Mart 2009'da hizmete açıldı. Bunu 23 Ağustos 2011'de Ankara-Konya ve 2013'te Eskişehir-Konya izledi. TCDD 2013 Faaliyet Raporu'na göre o yıl ağ 888 kilometreye ulaşmıştı.

25 Temmuz 2014'te 533 kilometrelik Ankara-İstanbul hattı açıldı ve iki büyük şehir arasındaki yolculuk ilk etapta 3,5 saate indi. 2017-2020 arasında yüksek hızlı hat uzunluğu 1.213 kilometre olarak kaydedildi. 2021'de 219 kilometrelik hızlı hatla toplam 1.432 kilometreye, 2022'de 1.460 kilometreye çıktı.

2023'te Ankara-Sivas hattının açılmasıyla ağ 2.251 kilometreye ulaştı. 405 kilometrelik bu hatla eskiden 12 saat süren yolculuk 2 saate düştü.

Hatlar teknik olarak da iddialı. Ankara-Konya hattının tasarım hızı saatte 300 kilometre, Ankara-Sivas hattınınki saatte 250 kilometredir. Ankara-Sivas hattında toplam 66 kilometre uzunluğunda 49 tünel ve toplam 27,2 kilometre uzunluğunda 49 viyadük bulunuyor. Ankara-İstanbul hattında açılışta günde karşılıklı 12 sefer yapıldı ve 6 vagonlu setler 409+2 yolcu taşıyordu.

Yıllara göre veriler

Yolcu tarafında da istikrarlı bir yükseliş var. TCDD Taşımacılık istatistiklerine göre YHT'ler 2017'de 7,16 milyon, 2019'da 8,27 milyon yolcu taşıdı. Pandemi nedeniyle 2020'de 2,83 milyona düşen sayı, 2022'de 9,36 milyon, 2023'te 11,87 milyon ve 2024'te 12,53 milyon yolcuyla rekor seviyeye çıktı.

Bakan Uraloğlu, 2025'te 12 milyondan fazla yolcunun YHT'leri tercih ettiğini açıkladı; kesin değer henüz TCDD istatistiklerinden doğrulanamadı. 2009-2016 yıllık değerlerine ise resmî kaynaktan erişilemedi. 2024'te YHT'lerde gerçekleşen yolcu-kilometre 4.423 milyondur.

Önemli projeler

Bugünkü durum

TCDD Taşımacılık'a göre YHT'ler hizmete başladıkları 2009'dan Ocak 2026'ya kadar 106 milyon yolcu taşıdı. 2009-2013 arasında bu sayı 14 milyon, Kasım 2021'de 59,2 milyondu. Bakan Uraloğlu'nun 2026'daki açıklamasında toplam 114 milyon yolcuya ulaşıldığı belirtiliyor.

Kasım 2021 itibarıyla hat bazındaki kümülatif yolcu dağılımı da talebin genişliğini gösteriyor. O tarihe kadar Ankara-Eskişehir hattında 18,7 milyon, Ankara-İstanbul hattında 17,6 milyon, Ankara-Konya hattında 16,5 milyon ve Konya-İstanbul hattında 6,3 milyon yolcu taşınmıştı.

Hat bazında 2025 verileri de dikkat çekici. Bakan Uraloğlu'na göre Ankara-İstanbul hattında yaklaşık 6 milyon, İstanbul-Konya-Karaman hattında 2 milyon, Ankara-Konya-Karaman hattında 1 milyon 750 bin yolcu taşındı. Ankara-Konya hattı 15 yılda 22,8 milyon yolcuya hizmet verdi.

Ankara-Konya hattında bugün günlük ortalama 3.500 yolcu seyahat ediyor. 2021'den itibaren Konya'dan Karaman'a uzanan 219 kilometrelik hızlı hat da ağa eklendi.

Eleştiriler ve yanıtlar

Ankara-Sivas hattı maliyet artışı ve gecikme nedeniyle eleştirildi. Gazete Duvar'ın aktardığı Yatırım Programı verilerine göre proje tutarı 2009'da 2,09 milyar TL iken 2022'de 24,95 milyar TL'ye çıktı (nominal). Sözcü ise açılış tarihinin 8 kez ertelendiğini yazdı.

Bu eleştirilere Bakanlığın doğrudan bir yanıtına kaynaklarımızda ulaşılamadı. Rakamların on üç yıla yayılan nominal TL tutarlar olduğunu, yani enflasyon etkisini içerdiğini not etmek gerekir. Açılış döneminde yapılan resmî açıklamaya göre hat, enerji ve zaman tasarrufu ile trafik kazası maliyetlerinden yılda 410 milyon liranın üzerinde (nominal) tasarruf sağlayacak.

Veriler ne söylüyor?

Sıfırdan başlayan bir ağın on beş yılda 2.251 kilometreye ve yılda 12 milyonu aşan yolcuya ulaşması, yüksek hızlı trenin Türkiye'de kalıcı bir ulaşım biçimine dönüştüğünü gösteriyor. Ankara-Konya'da 10,5 saatten 1,5 saate, Ankara-Sivas'ta 12 saatten 2 saate inen yolculuk süreleri, şehirler arası mesafe algısını kökten değiştirdi.

Talebin dayanıklılığı da dikkat çekici. Pandemi yılında 2,83 milyona düşen yolcu sayısı, yalnızca iki yıl sonra 9,36 milyonla 2019'daki 8,27 milyonluk seviyeyi geride bıraktı. Bu, YHT'nin bir tercih olmaktan çıkıp alışkanlığa dönüştüğünü gösteriyor.

Ağ büyüdükçe faydası da katlanıyor. Her yeni hat, mevcut hatlarla birleşerek yeni şehir çiftlerini birbirine bağlıyor; Konya-İstanbul ve İstanbul-Konya-Karaman seferleri bunun en somut örnekleridir. Sıfırdan kurulan bu ağ, Türkiye'nin demiryolunda yeniden iddialı bir ülke olduğunun kanıtıdır.