İstanbul'un İki Yakası: Marmaray, Avrasya Tüneli ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü

İstanbul, iki kıtaya yayılan tek büyük metropoldür ve bu ayrıcalık yüzyıllardır aynı soruyu beraberinde getirir: Boğaz nasıl geçilecek? 2002 sonrasında bu soruya üç büyük yanıt verildi. Marmaray denizin altından raylı sistemle, Avrasya Tüneli denizin altından karayoluyla, Yavuz Sultan Selim Köprüsü ise Boğaz'ın kuzeyinden hem karayolu hem demiryoluyla iki yakayı birleştirdi.

Nedir?

Marmaray, Gebze ile Halkalı arasında 76,6 kilometre uzunluğunda, 43 istasyonlu bir banliyö demiryolu hattıdır. Hattın kalbi, Boğaz'ın altında 60,46 metre derinliğe inen tüp tüneldir.

Avrasya Tüneli, Kazlıçeşme ile Göztepe arasında 14,6 kilometrelik bir karayolu güzergâhıdır. Bunun 5,4 kilometresi deniz tabanının altına inşa edilen iki katlı tüneldir. Yavuz Sultan Selim Köprüsü ise Kuzey Marmara Otoyolu'nun parçası olan, 8 karayolu ve 2 demiryolu şeritli bir köprüdür.

Üç proje farklı ihtiyaçlara cevap veriyor. Marmaray kent içi toplu taşımanın, Avrasya Tüneli şehir merkezindeki otomobil trafiğinin, Yavuz Sultan Selim Köprüsü ise ağır vasıta ve transit trafiğin Boğaz'ı geçme ihtiyacını karşılıyor. Böylece her yolculuk türü kendi koridoruna kavuştu.

2002 öncesinde durum

KGM'nin ifadesiyle mevcut Boğaz köprüleri ve çevre yollarında neredeyse her gün yoğun trafik yaşanıyordu. Güney aksında kıtalar arası yolculuk yoğun trafikte uzun sürüyordu.

Raylı sistemde ise iki yaka arasında doğrudan bağlantı yoktu. 2013 itibarıyla Gebze-Halkalı arası yolculuk 185 dakika sürüyordu.

Ne değişti?

Marmaray'ın Ayrılık Çeşmesi-Kazlıçeşme kesimi 29 Ekim 2013'te açıldı; Gebze-Halkalı hattının tamamı 12 Mart 2019'da hizmete alındı. Bugün Asya ile Avrupa arasındaki geçiş 4 dakika sürüyor ve hatta günde 287 sefer yapılıyor.

Bu seferlerin 148'i Halkalı-Gebze, 139'u Pendik-Ataköy arasında yapılıyor ve hatta 54 tren seti ile 440 vagon hizmet veriyor. Marmaray, Japon Uluslararası İşbirliği Bankası (JICA), Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası ve Avrupa Yatırım Bankası kredileriyle finanse edilen bir kamu yatırımıdır.

Avrasya Tüneli 20 Aralık 2016'da açıldı ve planlanandan 8 ay önce tamamlandı. Tünelle kıtalar arası yolculuk 5 dakikaya indi, güzergâh yaklaşık 10 kilometre kısaldı.

Tünel, yap-işlet-devret modeliyle Yapı Merkezi ve SK E&C'nin eşit ortaklığıyla kurulan ATAŞ tarafından inşa edildi. Şirket yaklaşık 25 yıl boyunca tüneli işletecek. 1 milyar 245 milyon dolarlık yatırımın 960 milyon doları 18 yıl vadeli uluslararası kredilerle karşılandı.

Yavuz Sultan Selim Köprüsü 26 Ağustos 2016'da hizmete girdi. KGM'ye göre köprü, mevcut Boğaz köprülerindeki trafik yoğunluğunu azalttı ve İstanbul Havalimanı'na erişimi sağladı. 1.408 metrelik ana açıklığıyla üzerinden raylı sistem geçen dünyanın en uzun köprüsüdür.

Asma ve eğik askılı sistemlerin birlikte kullanıldığı köprünün toplam boyu 2.164 metre, genişliği 59 metredir; kule yükseklikleri 330 metreyi buluyor.

Yıllara göre veriler

Marmaray, 12 yılda toplam 1 milyar 430 milyon yolcuya hizmet verdi. 6 Ekim 2023'te günlük 703.594 yolcuyla rekor kırıldı. Avrasya Tüneli'nden açılıştan bu yana toplam 180 milyon geçiş yapıldı; 100 milyonuncu araç 3 Şubat 2023'te geçti.

Önemli projeler

Yavuz Sultan Selim Köprüsü, aynı zamanda Kuzey Marmara Otoyolu'nun ve İstanbul Havalimanı bağlantısının parçasıdır.

Toplam 443 kilometrelik, 2x4 şeritli Kuzey Marmara Otoyolu, KGM'ye göre TEM ve D-100'e hızlı ve güvenli bir alternatif oluşturdu. Otoyolun yalnızca 45 kilometrelik Nakkaş-Başakşehir kesimi inşa hâlinde.

Bugünkü durum

Avrasya Tüneli işletmecisi ATAŞ'ın sürdürülebilirlik raporuna göre tünelden 2025'te günlük ortalama 77 bin araç geçti. Bu, garanti edilen trafiğin %8 üzerindedir. İşletmeciye göre garanti üzerindeki her geçiş için kamuyla %30 gelir paylaşımı yapılıyor.

ATAŞ'ın AA'ya aktardığı verilere göre tünel 2022'de 33 milyon saat zaman, 38 bin ton yakıt tasarrufu ve 19 bin ton emisyon azalımı sağladı. İşletmeciye göre altı yıllık ekonomiye katkısı 1,2 milyar dolar (cari dolar) oldu.

Eleştiriler ve yanıtlar

Marmaray için dile getirilen eleştirilerden biri, Boğaz geçişindeki tüp tünelin deprem anında sıvılaşabilecek zayıf zemin tabakalarına oturtulduğu yönündeydi. Proje yönetimi, bu tabakaların özel donanımlı deniz ekipmanlarıyla iyileştirildiğini açıkladı. Projenin 2009 hedefinden, arkeolojik kazıların da etkisiyle dört yıl gecikmesi de eleştiri konusu oldu.

Avrasya Tüneli ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü için ise geçiş garantileri tartışıldı. Muhalefet, Yavuz Sultan Selim'de günlük 135 bin otomobil eşdeğeri garantinin altında kalan trafik nedeniyle Hazine'nin ödeme yaptığını savundu. Dönemin Bakanı Karaismailoğlu, Aralık 2021'de YİD garanti ödemelerinin 2022'den itibaren düşüş eğilimine gireceğini açıkladı. Avrasya Tüneli'nde ise 2025'te trafik garantiyi aştı.

Veriler ne söylüyor?

Bir yılda 220 milyonu aşan Marmaray yolcusu, Boğaz'ın altından geçen raylı bağlantının İstanbul'un gündelik hayatının ayrılmaz parçası olduğunu gösteriyor. Avrasya Tüneli'nde trafiğin garantiyi aşması, projenin talebi doğru okuduğunun kanıtıdır. Üç proje birlikte, iki yaka arasındaki geçişi dakikalara indirerek İstanbul'u tek bir şehir gibi çalışır hâle getirdi.

Bu yatırımlar İstanbul'un geleceği için de bir zemin hazırladı. Raylı sistem, karayolu tüneli ve köprüden oluşan çok katmanlı geçiş ağı, şehrin büyüyen nüfusuna ve ticaretine yıllarca hizmet edecek bir altyapı sunuyor.