Ulaşım Yatırımlarının Etkisi: Zaman, Yakıt, Can Güvenliği

Yol, köprü, tünel ve demiryolu yatırımlarının değeri kilometreyle değil, insanların hayatına kattığıyla ölçülür. Daha kısa yolculuk, daha az yakıt, daha az kaza ve daha güçlü bir ekonomi. Bu sayfada resmî kurumların ve proje işletmecilerinin açıkladığı verilerle ulaşım yatırımlarının etkisini bir araya getiriyoruz.

Nedir?

Ulaşım yatırımlarının etkisi üç başlıkta ölçülebilir: zaman ve yakıt tasarrufu, trafik güvenliği ve bölgesel ekonomik kalkınma. Tasarruf rakamları kurumların model tabanlı tahminleridir ve TL tutarlar nominal (cari) değerlerdir.

2002 öncesinde durum

2002'de KGM ağında yıllık trafik 51.664 milyon taşıt-kilometreydi. Bölünmüş yol ağı 6.101 kilometreyle sınırlıydı ve yalnızca 6 il birbirine bölünmüş yolla bağlıydı.

Büyük şehirler arasındaki yolculuklar saatler sürüyordu. KGM'ye göre İstanbul-İzmir karayoluyla 8,5 saat, İzmit Körfezi'nin otomobille geçişi 1,5 saat, Çanakkale Boğazı'nın geçişi feribot beklemesiyle 1,5 ile 5 saat arasındaydı. Ankara-Sivas trenle 12 saat sürüyordu.

Ne değişti?

Trafik hacmi 2024'te 162.860 milyon taşıt-kilometreye ulaştı; bu, 2002'nin üç katından fazladır. Bu büyüyen talep, kapasitesi artırılmış bir ağ üzerinde karşılandı.

KGM'nin 2012 raporu bu ağın nasıl çalıştığını özetliyor: Bölünmüş yollar toplam yol ağının üçte birini oluşturmasına rağmen trafiğin %80'ine hizmet veriyordu. Yani yatırım, trafiğin en yoğun olduğu koridorlara yoğunlaştırıldı.

Seyahat süreleri dramatik biçimde kısaldı. İstanbul-İzmir 3,5 saate, İstanbul-Bursa 1 saate indi. Osmangazi ve 1915 Çanakkale köprüleri körfez ve boğaz geçişini 6 dakikaya düşürdü. Ankara-Konya trenle 10 saat 30 dakikadan 1,5 saate, Ankara-Sivas 12 saatten 2 saate indi.

Dağlık bölgelerde kazanç dakikalarla değil, mevsimlerle ölçülüyor. KGM'ye göre Zigana Tüneli güzergâhı 8 kilometre kısalttı ve seyahat süresini otomobiller için 10 dakika, ağır tonajlı araçlar için 60 dakika azalttı.

Yıllara göre veriler

Zaman ve yakıt: KGM'ye göre bölünmüş yollar sayesinde yılda 805 milyon saat zaman ve yaklaşık 2.634 milyon litre akaryakıt tasarrufu sağlanıyor. Kurum bunun yıllık toplam ekonomik faydasını 407,4 milyar TL (nominal), emisyon azaltımını 6,58 milyon ton olarak açıklıyor. 2020 raporunda aynı fayda, 2020 fiyatlarıyla 11,8 milyar TL'si zamandan ve 7 milyar TL'si akaryakıttan olmak üzere 18,8 milyar TL olarak verilmişti; iki rakam arasındaki fark büyük ölçüde fiyat düzeyinden kaynaklanır.

Tablodaki TL tutarlar açıklandıkları yılın nominal değerleridir. Avrasya Tüneli işletmecisi ayrıca tünelin altı yılda ekonomiye 1,2 milyar dolar katkı sağladığını açıkladı.

Bu rakamları okurken hedef ile gerçekleşmeyi ayırmak gerekir. Avrasya Tüneli'nin proje sayfasında yılda yaklaşık 52 milyon saat zaman tasarrufu hedefleniyordu; 2022 için açıklanan gerçekleşme 33 milyon saattir. Gerçekleşen değer hedefin altında kalsa da tek bir tünel için yılda on milyonlarca saatlik kazanç anlamına geliyor.

Trafik güvenliği: KGM, 2003-2025 döneminde taşıt hareketliliği %227 artarken 100 milyon taşıt-kilometre başına hayatını kaybeden kişi sayısının %83 azaldığını belirtiyor. Kurumun 2014 raporu da on iki yılda kaza oranlarının %62 azaldığını kaydetmişti.

KGM'nin yayımladığı yıllık oran serisi 2016'dan başlıyor. Kaza yerinde ölüm oranı 100 milyon taşıt-km başına 2016'daki 1,85'ten 2025'te 0,98'e indi. Otuz gün içindeki ölümler dahil toplam oran ise aynı dönemde 3,31'den 1,85'e geriledi.

Bu düşüş, trafiğin hızla arttığı bir dönemde gerçekleşti. KGM ağındaki taşıt-kilometre 2016'da 119.671 milyondan 2024'te 162.860 milyona çıktı; buna rağmen kaza yerinde ölüm oranı yaklaşık yarıya indi.

Önemli projeler

Ekonomik etkinin en somut örneklerinden biri İstanbul-İzmir Otoyolu'dur. KGM'ye göre otoyol, Balıkesir ve Manisa'yı İstanbul ve Bursa çevresindeki kapasitesi aşılmış sanayi yatırımları için yeni bir çekim alanı hâline getirdi.

Ovit Tüneli ise farklı türden bir etki yarattı: Kış koşulları ve çığ nedeniyle yılda yaklaşık 5 ay trafiğe kapalı kalan Rize-İspir-Erzurum yolu artık yıl boyu açık.

Bugünkü durum

Yatırımlar sürüyor. Kuzey Marmara Otoyolu'nun Nakkaş-Başakşehir kesimi tamamlandığında Bakan Uraloğlu'na göre yalnızca bu kesimden yılda yaklaşık 9 milyar TL tasarruf ve 32 bin ton karbon azaltımı bekleniyor.

Toplam yatırım büyüklüğüne ilişkin resmî bir UAB kaynağına erişilemedi. Bakan Uraloğlu Şubat 2025'te son 23 yılda ulaşım ve haberleşme altyapısına yaklaşık 282 milyar dolarlık yatırım yapıldığını, Mayıs 2026'da ise ulaştırma ve haberleşme alanında 355 milyar dolarlık iş yapıldığını açıkladı. Bunlar cari dolar değerleridir ve iki beyanın kapsamı farklı olabilir.

Veriler ne söylüyor?

Trafiğin üç katına çıktığı bir dönemde ölüm oranının %83 düşmesi, ulaşım yatırımlarının en değerli sonucudur: kurtarılan hayatlar. Her yıl tasarruf edilen yüz milyonlarca saat ve milyarlarca litre yakıt ise hem aile bütçelerine hem ülke ekonomisine doğrudan katkıdır. Kısalan mesafeler yeni sanayi bölgelerinin doğmasını sağlarken, kışın kapanan yolların yıl boyu açık kalması bölgelerin kaderini değiştiriyor.