Ne oldu?
Türkiye, 9 Temmuz 2018'de parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçti. TRT Haber'in aktardığına göre Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın o gün TBMM'de yemin etmesiyle parlamenter sistem sona erdi ve yeni sistem resmen başladı.
Değişikliğin hukuki temeli, 6771 sayılı Anayasa değişikliği kanunuydu. Bu değişiklik, 16 Nisan 2017 halkoylamasında yüzde 51,41 "evet" oyuyla kabul edildi.
Arka plan
Yol, 2007'de açıldı. Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini de içeren 21 Ekim 2007 halkoylamasında yaklaşık yüzde 69 "evet" çıktı. Bu değişikliğin ardından Erdoğan, 10 Ağustos 2014'te oyların yüzde 51,79'unu alarak halk tarafından seçilen ilk Cumhurbaşkanı oldu.
Halkın seçtiği bir Cumhurbaşkanı ile Meclis'ten güvenoyu alan bir hükümetin aynı anda bulunması, yürütmede çift başlılık tartışmasını gündeme getirdi. 7 Haziran 2015 seçiminin ardından koalisyon kurulamaması ve seçimin yenilenmesi de hükümet istikrarı tartışmasını güçlendirdi.
Sürecin takvimi
- 10 Aralık 2016: Anayasa değişikliği teklifi TBMM Başkanlığına sunuldu.
- 10 Şubat 2017: Cumhurbaşkanı Erdoğan değişiklik kanununu halkoyuna sunulmak üzere onayladı.
- 16 Nisan 2017: Halkoylamasında 25.157.463 seçmen "evet", 23.779.141 seçmen "hayır" oyu kullandı. Yurt içi katılım yüzde 87,45 oldu.
- 24 Haziran 2018: Cumhurbaşkanlığı ve 27. Dönem milletvekili seçimleri ilk kez aynı gün yapıldı; Erdoğan yüzde 52,59 oyla seçildi.
- 9 Temmuz 2018: Erdoğan yemin etti; bir Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve 16 bakanlıktan oluşan ilk kabine açıklandı.
Sistem neyi değiştirdi?
6771 sayılı Kanun metnine göre başlıca değişiklikler şunlardır:
- Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına verildi; Bakanlar Kurulu'na ilişkin Anayasa maddeleri (110-115) yürürlükten kaldırıldı.
- Cumhurbaşkanına yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma yetkisi tanındı.
- TBMM üye sayısı 550'den 600'e çıkarıldı.
- Milletvekili seçilme yaşı 18'e indirildi.
- TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin beş yılda bir aynı günde yapılması kararlaştırıldı.
Hükümetin gerekçesi
Sistemi savunanlara göre yeni model, halkın doğrudan seçtiği bir yürütme ile çift başlılığı sona erdirdi ve koalisyon dönemlerinin istikrarsızlığına kapıyı kapattı. Karar alma süreçlerinin hızlanması da yönetimde etkinliğin artırılması olarak sunuldu.
Savunucular ayrıca, yürütmenin başının her beş yılda bir doğrudan halkın onayına sunulmasının demokratik hesap verebilirliği güçlendirdiğini vurguluyor. Nitekim Erdoğan 2023'te ikinci turda YSK kesin sonuçlarına göre yüzde 52,18 oyla yeniden seçildi.
Eleştiriler
Eleştirmenler, yetkinin yürütmede yoğunlaştığını, Meclis'in denetim işlevinin zayıfladığını ve kuvvetler ayrılığı dengesinin bozulduğunu savunuyor. Halkoylamasındaki yüzde 51,41'lik oranın, köklü bir rejim değişikliği için dar bir toplumsal uzlaşmaya işaret ettiğini de hatırlatıyorlar.
Uluslararası göstergeler de bu tartışmaya konu oluyor. Dünya Bankası'nın Yönetişim Göstergeleri'nde hukukun üstünlüğü tahmini 2005'te +0,19 iken 2024'te -0,83'e geriledi. Aynı seri, gerilemenin 2011 sonrasında başladığını ve 2016 darbe girişimi ile OHAL dönemini kapsayan yıllarda derinleştiğini gösteriyor; yani düşüş yeni sistemden önce başlamıştı.
Bugün
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi altında iki genel seçim yapıldı: 2018 ve 2023. Cumhurbaşkanı Erdoğan 2018'de yüzde 52,59, 2023'te ikinci turda yüzde 52,18 oyla seçildi. Sistemin işleyişine dair siyasi tartışma ise sürüyor.
Sık sorulan sorular
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi halkoylamasında sonuç ne oldu?
16 Nisan 2017 halkoylamasında değişiklik yüzde 51,41 'evet' oyuyla kabul edildi; 25.157.463 seçmen 'evet', 23.779.141 seçmen 'hayır' dedi.
Yeni sistem ne zaman yürürlüğe girdi?
Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın 9 Temmuz 2018'de TBMM'de yemin etmesiyle sistem resmen başladı ve ilk kabine aynı gün açıklandı.
Sistemle TBMM'nin üye sayısı değişti mi?
Evet. 6771 sayılı Kanun'la TBMM üye sayısı 550'den 600'e çıkarıldı ve milletvekili seçilme yaşı 18'e indirildi.