Limanlar ve Lojistik: 2,5 Milyon TEU'dan 14 Milyon TEU'ya

Dış ticaretin büyük bölümü denizden yapılır ve bir ülkenin üretim gücünü en net gösteren yerlerden biri limanlarıdır. Türkiye'nin limanlarında elleçlenen konteyner miktarı son yirmi iki yılda beş katından fazla arttı. Bu artış, hem ihracatın büyümesini hem de Türk limanlarının bölgesel aktarma merkezine dönüşmesini yansıtıyor.

Nedir?

Konteyner taşımacılığı TEU (yirmi fitlik eşdeğer birim) ile ölçülür. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Denizcilik Genel Müdürlüğü, limanlarda elleçlenen konteyneri yükleme, boşaltma ve transit olarak üç kalemde yayımlar. Bu sayfadaki toplamlar kabotaj dahil tüm elleçlemeyi kapsar.

Konteyner, sanayi ürünlerinden tüketim mallarına kadar katma değerli yükün taşındığı standart kaptır. Bu nedenle konteyner elleçlemesi, bir ülkenin üretim ve ticaret kapasitesinin en doğrudan göstergelerinden biri kabul edilir.

2002 öncesinde durum

Resmî serinin ilk yılı 2003'tür; 2002 değeri bulunamadı. 2003'te Türk limanlarında 2.492.750 TEU konteyner elleçlendi. Bunun 1.273.566 TEU'su yükleme, 1.219.184 TEU'su boşaltmaydı.

O yıl için transit konteyner verisi yok. 2004'te transit elleçleme 176.288 TEU düzeyindeydi. Yani Türk limanları büyük ölçüde yalnızca kendi dış ticaretine hizmet ediyordu.

Ne değişti?

Elleçleme 2008'de 5,09 milyon TEU'ya ulaştı. Küresel kriz yılı 2009'da 4,40 milyon TEU'ya gerileyen hacim, 2010'da 5,74 milyon TEU ile toparlandı. 2017'de 10.010.536 TEU ile ilk kez 10 milyon eşiği aşıldı.

Pandemi yılı 2020 bile serinin gücünü gösterdi: Türk limanlarında elleçlenen konteyner 2019'daki 11.591.838 TEU'dan 2020'de 11.626.650 TEU'ya çıktı. 2022'de 12.366.382 TEU ile küçük bir gerileme yaşansa da 2023'te %1,5 artışla 12.556.401 TEU'ya ulaşıldı.

Dış ticaretin iki yönü dengeli biçimde büyüdü. 2023'te 5.288.458 TEU yükleme ve 5.212.504 TEU boşaltma yapıldı; 2003'te bu rakamlar sırasıyla 1.273.566 ve 1.219.184 TEU'ydu.

Denizcilik Genel Müdürlüğü'nün bültenine göre 2024'te elleçleme bir önceki yıla göre %7,8 artarak 13 milyon 529 bin 729 TEU'ya, 2025'te %3,5 artarak 13 milyon 996 bin 579 TEU'ya çıktı. 2025 değeri, 2003'ün yaklaşık 5,6 katıdır.

Yıllara göre veriler

Transit elleçlemedeki büyüme ayrıca dikkat çekicidir. 2004'te 176.288 TEU olan transit konteyner 2021'de 2.337.843 TEU'ya ulaştı. Bu, başka ülkelere giden yüklerin Türk limanlarında aktarıldığı anlamına gelir ve limanların bölgesel bir merkez rolü üstlendiğini gösterir.

Transit hacim yıldan yıla dalgalansa da genel eğilim yukarı yönlüdür. 2009'daki küresel krizde 12.542 TEU'ya kadar gerileyen transit elleçleme, 2010'da 874.239 TEU'ya sıçradı ve 2017'de ilk kez 1 milyon TEU'yu aştı.

Dünya Bankası'nın konteyner serisi resmî verilerle büyük ölçüde örtüşüyor; örneğin 2023 için Denizcilik Genel Müdürlüğü 12.556.401 TEU, Dünya Bankası 12.554.581 TEU veriyor. 2003 yılının toplamı transit kalemi içermediği için sonraki yıllarla tam karşılaştırılabilir değildir.

Küçük revizyon farkları da bulunuyor: Denizcilik Genel Müdürlüğü 2012 için 7.192.396 TEU verirken Dünya Bankası 7.302.956 TEU veriyor. Bu sayfada resmî ulusal seri esas alınmıştır.

Önemli projeler

Bu dönemin öne çıkan liman yatırımlarından biri Zonguldak'taki Filyos Limanı'dır. 5 Haziran 2021'de açılan liman, yıllık 25 milyon ton kapasiteye sahip. 2.450 metre ana ve 1.370 metre tali dalgakıranı, toplam 3.000 metrelik iki rıhtımı ve 23,6 hektarlık geri sahasıyla tanker hariç aynı anda 13 gemiye hizmet verebiliyor.

Liman, 600 hektarlık Filyos Endüstri Bölgesi ile birlikte planlandı. Dönemin Bakanı Karaismailoğlu'na göre Filyos, Sakarya gazı nedeniyle doğal gaz sevkiyatı ve ticaretinin merkezi konumuna geldi.

Projenin birinci kısmı 2014'te Şenbay-Özgün Yapı iş ortaklığına, rıhtım ve geri sahayı kapsayan ikinci kısmı 2019'da Kolin İnşaat'a ihale edildi. Rıhtımlardan biri 14, diğeri 19 metre derinliğindedir.

Bugünkü durum

Türk limanları 2025'te yaklaşık 14 milyon TEU ile rekor seviyede. Lojistik zincirin diğer halkaları da güçlendi: İstanbul Havalimanı'nın kargo kapasitesi 4 milyon ton olup tamamlandığında 5,5 milyon tona çıkacak. Demiryolu ve otoyol ağındaki genişleme de limanların hinterlandıyla bağlantısını kuvvetlendiriyor.

Eleştiriler ve yanıtlar

Filyos Limanı maliyet artışı nedeniyle eleştirildi. Sözcü'nün CİMER ve Bakanlık yanıtlarına dayandırdığı habere göre 2014'te 537 milyon TL'ye ihale edilen projenin 1. ve 2. kısım toplam bedeli 2,226 milyar TL'ye çıktı (nominal) ve planlanan 2020 bitişi aşıldı. 2019'da rıhtım ve geri saha için 695 milyon TL'lik ek ihale yapıldığı da belirtildi.

Bu eleştiriye Bakanlığın doğrudan yanıtına kaynaklarımızda ulaşılamadı. Söz konusu tutarlar yedi yıla yayılan nominal TL değerlerdir; enflasyon etkisini içerir ve projenin kapsamı ek ihaleyle genişlemiştir.

Veriler ne söylüyor?

Konteyner elleçlemesinin beş katından fazla artması ve transit hacmin milyonlarca TEU'ya ulaşması, Türk limanlarının hem ülke ekonomisine hem bölge ticaretine hizmet eden bir kapasiteye kavuştuğunu gösteriyor. Küresel kriz ve pandemi dönemlerinde bile serinin kısa sürede toparlanması, liman altyapısının sağlam bir büyüme zemini oluşturduğunun kanıtıdır.

Limanlar, karayolu, demiryolu ve havayolu ile birlikte düşünüldüğünde daha da anlam kazanıyor. Kısalan kara mesafeleri limanların hinterlandını genişletirken, artan liman kapasitesi Türk sanayisinin dünya pazarlarına ulaşmasını kolaylaştırıyor.