İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı (1994-1998)

Recep Tayyip Erdoğan'ı ülke çapında tanınan bir siyasetçi hâline getiren görev, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığıdır. Bu sayfada 1994-1998 dönemini, devralınan sorunları ve doğrulanabilen icraatları kaynaklarıyla ele alıyoruz.

1994 seçimi ve “Önce İçme Suyu”

Erdoğan, 1985'te Refah Partisi İstanbul İl Başkanı olmuştu. Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre 27 Mart 1994 yerel seçimlerinde %25,19 oyla seçimi ilk sırada tamamladı ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı seçildi.

Kriter Dergi'deki bir incelemeye göre Erdoğan seçim kampanyasının başına “Önce İçme Suyu” sloganını yerleştirdi. Kısa vadede Ömerli Barajı'nın kullanılamayan 120 milyon metreküplük rezervini devreye almak, uzun vadede ise Melen suyu projesi vaat edildi.

Devralınan İstanbul

Teyit'in dosyasına göre İstanbul'un su sorunu 1990'larda göçle birlikte ağırlaştı; kesintiler sıklaştı ve su kalitesi düştü. Dönemin İSKİ Genel Müdürü Veysel Eroğlu, 1994 öncesinde halkın bidon ve kovalarla tanker yolu gözlediğini, şehre tankerle su taşındığını anlatıyor.

Çöp sorunu da can almıştı: Teyit'e göre 28 Nisan 1993'te Ümraniye-Hekimbaşı çöplüğünde meydana gelen metan patlamalarında 39 kişi hayatını kaybetti. İBB Hava Kalitesi Portalı'na göre 1990'ların başından itibaren hava kirliliği nedeniyle kış günlerinde sokağa çıkma yasakları uygulandı; en ağır olay Ocak 1993'te Avrupa yakasında yaşandı, acil durum ilan edilip okullar kapatıldı.

Su: kesintilerin sona ermesi

Eroğlu'nun anlatımına göre İSKİ, 1 Ocak 1995 saat 08.59'da su kesintilerine son verileceğini ilan etti. DSİ 14. Bölge Müdürlüğü'nün işletmedeki barajlar listesine göre İSKİ'ye ait Büyükdere, Kuzuludere ve Düzdere barajları 1995'te işletmeye girdi.

Eroğlu'na göre 1995'te Istranca dereleri üzerindeki 7 barajla şehre yılda 235 milyon metreküp su getirildi. Şile keson kuyularının 1996'da, Sazlıdere Barajı'nın ise onun ifadesiyle 1998'de hizmete alınmasıyla yılda 85 milyon metreküp su daha devreye girdi.

Sazlıdere Barajı'nın tarihinde kaynaklar farklılaşıyor: DSİ listesine göre inşaatına 1991'de başlanan baraj 1996'da işletmeye girdi; Eroğlu ise barajın 1998'de hizmete alındığını söylüyor. Fark, barajın tamamlanmasıyla içme suyu olarak devreye alınması arasındaki süreden kaynaklanıyor olabilir; resmî kaynak olarak DSİ'nin 1996 tarihini esas alıyoruz.

Çöp: düzenli depolamaya geçiş

İBB iştiraki İSTAÇ 1994'te kuruldu. İSTAÇ'a göre düzenli depolama sahalarının yapımına şirketin kuruluşuyla başlandı ve bu sahalar 25 yılı aşkın süredir işletiliyor.

Teyit'e göre İSTAÇ'ın kurulmasıyla Ümraniye çöplüğü gibi döküm sahaları kapatıldı ve düzenli depolama sistemine geçildi; Avrupa yakasında Odayeri, Anadolu yakasında Kömürcüoda tesisleri açıldı. İSTAÇ'ın kuruluş ayı ve bu tesislerin açılış yılları erişebildiğimiz kaynaklarda yer almıyor; bu nedenle şirketin 27 Mart 1994 seçiminden önce mi sonra mı kurulduğu doğrulanamadı ve kuruluşu Erdoğan dönemine mal etmiyoruz.

Hava kirliliği ve doğal gaz

İstanbul'da doğal gaz dağıtımına İGDAŞ tarafından Ocak 1992'de, yani Erdoğan döneminden önce başlandı; İBB'ye göre birincil gaz ve partikül emisyonları bununla düşmeye başladı. Kasım 1996 tarihli TMMOB Makina Mühendisleri Odası sempozyum bildirisine göre o tarihte şehirde gaz kullanan yaklaşık 760 bin abone vardı, sözleşme yapmış 90 bin abone ise gaz bekliyordu.

İBB'ye göre 1995'ten itibaren İl Mahalli Çevre Kurulu kararlarıyla İstanbul'da tüketilecek ithal, yerli ve briket kömürlere kalite sınırlaması getirildi.

Raylı sistem

Metro İstanbul tarihçesine göre M1 hafif metro hattının Bakırköy İncirli-Yenibosna uzatması 25 Ağustos 1995'te hizmete alındı ve Aksaray-Yenibosna işletmesine geçildi. T1 tramvay hattının Eminönü istasyonu 20 Nisan 1996'da açıldı ve hat Zeytinburnu-Eminönü arasında çalışmaya başladı.

M1'in Kocatepe-Zeytinburnu ve Zeytinburnu-Bakırköy İncirli uzatmaları ile T1'in Topkapı-Zeytinburnu aşaması ise Ocak-Mart 1994'te, 27 Mart seçiminden önce açılmıştı. Tarihçede 1997 ve 1998'e ait bir açılış yer almıyor; M2 Taksim-4. Levent metrosu 2000'de, Erdoğan'ın görevinden sonra hizmete girdi.

Siirt konuşması ve görevin sona ermesi

Erdoğan, 12 Aralık 1997'de Siirt'te vatandaşlara hitap ederken Ziya Gökalp'in “Asker Duası” adlı şiirini okudu; bu nedenle yargılandı ve hapis cezasına çarptırıldı. Hürriyet'in aktardığına göre 10 ay hapis cezası alan Erdoğan'ın Büyükşehir Belediye Başkanlığı Danıştay kararıyla 5 Kasım 1998'de düşürüldü; Erdoğan 6 Kasım 1998'de görevden ayrıldı.

Erdoğan, cezasının infazı için 26 Mart 1999'da Pınarhisar Cezaevi'ne girdi ve 24 Temmuz 1999'da tahliye edildi; cezaevinde yaklaşık 4 ay kaldı.

Eleştiriler ve sonrası

Bir şiir nedeniyle verilen ceza, seçilmiş bir belediye başkanının görevden uzaklaştırılmasına yol açtığı için o günden bu yana tartışılıyor. Ceza Erdoğan'a siyasi yasak da getirdi; yasak, Türk Ceza Kanunu'nun 312. maddesinde yapılan değişiklikle kalktı.

Erdoğan 9 Mart 2003'te Siirt'te yenilenen seçimde milletvekili olarak Meclis'e girdi ve 15 Mart 2003'te başbakanlık görevini devralarak 59. Hükümeti kurdu.

Dönemle ilgili anlatılarda tarihleri karışan iddialara da rastlanıyor. Bu sayfada yalnızca resmî kayıtlarla ve tarihleriyle doğrulanabilen gelişmelere yer verdik; Erdoğan göreve gelmeden önce başlayan doğal gaz dağıtımı ve 1994 başındaki raylı sistem açılışlarını ona mal etmedik.

Veriler ne söylüyor?

Erdoğan, tankerle su taşınan, çöp ve hava kirliliğiyle boğuşan bir şehri devraldı. Göreve gelişinin üzerinden bir yıl geçmeden su kesintilerine son verileceği ilan edildi, yeni barajlar işletmeye girdi ve raylı sistem genişledi. İstanbul'daki bu dört buçuk yıllık tecrübe, sonraki yıllarda ülke yönetimine taşıdığı hizmet anlayışının temelini oluşturdu.

İstanbul'dan Ankara'ya uzanan süreç için Erdoğan kronolojisine bakabilirsiniz.