Tarım ve Sulama: 24,5 Milyar Dolardan 83 Milyar Dolara

Tarım, Türkiye'nin hem gıda güvenliği hem de kırsal kalkınması için stratejik bir sektör. Son yirmi yılda tarımsal üretimin değeri cari dolarla üç katından fazla büyüdü, sulanan arazinin payı arttı.

Bu yazıda tarımsal katma değeri, sulama yatırımlarını, DSİ'nin baraj ve tesis çalışmalarını, tarımsal destekleri ve tarım ihracatını resmî verilerle ele alıyoruz.

Nedir?

Tarımsal katma değer, tarım, ormancılık ve balıkçılık faaliyetlerinin ekonomiye kattığı değeri ölçer. Bu yazıdaki seri Dünya Bankası'na aittir ve cari (nominal) ABD doluyla ifade edilir; bu nedenle kur dalgalanmalarından, özellikle 2018 ve 2021'deki gibi dönemlerden güçlü biçimde etkilenir.

2002 öncesinde durum

Dünya Bankası verilerine göre Türkiye'nin tarımsal katma değeri 2002'de 24,49 milyar dolardı. Tarım ve Orman Bakanlığı da 2025 faaliyet raporunda aynı başlangıç değerini "2002 yılında 24,5 milyar dolar olan tarımsal hasıla" ifadesiyle veriyor.

Aynı yıl sulanan arazinin toplam tarım arazisine oranı %8,51'di; yani tarım arazilerinin büyük bölümü yağışa bağlı üretim yapıyordu.

Ne değişti?

Tarımsal katma değer 2010'da 69,7 milyar dolara çıktı. 2018-2021 döneminde kur etkisiyle cari dolar bazında 47-52 milyar dolar bandına geriledi, ardından yeniden yükselişe geçerek 2024'te 79,11 milyar, 2025'te 83,21 milyar dolara ulaştı.

2002'den 2025'e cari dolar bazında artış yaklaşık 3,4 kattır. Bu rakam enflasyondan arındırılmış reel büyümeyi değil, nominal dolar değerini gösterir.

Sulama: Suyu toprakla buluşturmak

Dünya Bankası'nın FAO verilerine dayanan serisine göre sulanan arazinin toplam tarım arazisine oranı 2002'de %8,51 iken 2023'te %12,47'ye çıktı. Oran özellikle 2016'dan sonra hızlandı: 2015'te %9,31 olan değer 2020'de %11,7'ye ulaştı.

DSİ'nin yıllık çalışmaları

Devlet Su İşleri (DSİ) faaliyet raporlarına göre 2024'te 41 baraj, 17 gölet ve bent, 18 yeraltı barajı, 87 sulama tesisi, 15 toplulaştırma projesi, 26 içme suyu tesisi, 6 HES ve 367 taşkın tesisi olmak üzere toplam 577 tesis tamamlandı. Aynı yıl 103.116 hektar alan sulamaya açıldı.

2025'te ise 22 baraj, 7 gölet ve bent, 70 sulama tesisi, 8 toplulaştırma projesi ve 195 taşkın tesisi tamamlandı. DSİ'ye göre 2025'te 72.149 hektar alan sulamaya açılarak ekonomiye yıllık 12 milyar TL katkı sağlandı.

DSİ'nin 2003'ten bu yana tamamladığı toplam baraj sayısı ve toplam sulanan alan bu araştırmada resmî kaynaktan alınamadığı için burada yalnızca yıllık değerler veriliyor.

Tarımsal destekler ve ihracat

Tarım ve Orman Bakanlığı'na göre 2025'te tarımsal destek miktarı bir önceki yıla göre %73 artarak 158,5 milyar TL oldu. Bakanlık ana sayfasında 2026 için 167,6 milyar TL tarımsal destek tutarı yer alıyor; bu rakam bütçelenen ya da planlanan tutar olabilir. Tutarlar nominal TL'dir ve enflasyondan arındırılmamıştır.

Bakanlığa göre 2025'te tarımsal ihracat bir önceki yıla göre %0,16 artarak 32,6 milyar dolara çıktı (nominal).

Toprağı korumak

Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımını önlemek için de adımlar atıldı. Bakanlığın 2025 faaliyet raporuna göre 468 büyük ova koruma alanı ilan edilerek yaklaşık 9,4 milyon hektar alan koruma altına alındı.

Eleştiriler

Verilerdeki zayıf dönem de göz ardı edilmemeli: cari dolar bazlı tarımsal katma değerin 2010-2021 arasında 69,7 milyar dolardan 47,9 milyar dolara gerilediği bir dönem yaşandığı da doğru; bu düşüşün önemli bölümü kur hareketlerinden kaynaklanıyor.

Tarımsal desteklerin 2002 değeri ve tarım ihracatının 2002 değeri resmî kaynaktan alınamadığı için bu iki kalemde uzun dönemli karşılaştırma yapılamıyor. Mevcut veriler ise 2022'den itibaren katma değerde güçlü bir toparlanmayı ve 2024-2025'te sulama yatırımlarının sürdüğünü gösteriyor.

Veriler ne söylüyor?

Türkiye tarımı 2002'den bu yana cari dolarla üç katından fazla büyüdü ve 2025'te 83 milyar doları aştı. Sulanan arazinin payı yaklaşık 4 puan arttı, DSİ 2024'te 103.116, 2025'te 72.149 hektarı sulamaya açtı.