Bebek ve Anne Ölümleri: 2002'den Bugüne Kalıcı Düşüş

Nedir?

Bebek ölüm hızı, bin canlı doğumda bir yaşını doldurmadan hayatını kaybeden bebek sayısını; beş yaş altı ölüm hızı ise beşinci yaş gününe ulaşamayan çocuk sayısını gösterir. Anne ölüm oranı, yüz bin canlı doğumda gebelik ve doğumla ilişkili nedenlerle hayatını kaybeden kadın sayısıdır.

Bu üç gösterge, sağlık sisteminin performansına ilişkin en sık başvurulan göstergeler arasındadır.

İki farklı seri

Bu göstergelerde iki ayrı kaynak kullanılır ve rakamlar birbirinden farklıdır. Ulusal seri Sağlık Bakanlığı ve Strateji ve Bütçe Başkanlığı'na (SBB) dayanır; Dünya Bankası serisi ise BM kuruluşlarının model tahminleridir. Biz her iki seriyi de veriyoruz ve karşılaştırmayı her zaman aynı seri içinde yapıyoruz.

2002 öncesinde durum

SBB'ye göre 2002'de bebek ölüm hızı binde 31,5'ti. Dünya Bankası'nın BM tahminine dayanan serisi aynı yıl için binde 26,4 değerini veriyor. Hangi seriye bakılırsa bakılsın, her bin bebekten 26 ila 31'i ilk yaş gününü göremiyordu.

Anne ölümlerinde tablo daha da çarpıcıydı. SBB'ye göre 2002'de yüz bin canlı doğumda 64 anne hayatını kaybediyordu. Dünya Bankası model tahmini 30 değerini veriyor; 2002 ulusal değeri Ulusal Anne Ölümleri Çalışması'na, Dünya Bankası değeri ise model tahminine dayanıyor; aradaki büyük fark bu yöntem farkıyla ilişkili olabilir. Beş yaş altı ölüm hızı ise Dünya Bankası'na göre binde 32'ydi.

Ne değişti?

2002'den bu yana birinci basamak sağlık hizmetleri yeniden yapılandırıldı. Aile hekimliği 2005'te Düzce'de pilot olarak başladı, 2010'da tüm illere yayıldı ve 2025'te aile hekimliği birimi sayısı 30.006'ya ulaştı. Yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 2002'deki 138'den 2025'te 270'e çıktı.

Yenidoğan ve çocuk yoğun bakım kapasitesi de güçlendi. Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2025'i aktaran Medimagazin'e göre 2025'te 13.258 yenidoğan ve 2.534 çocuk yoğun bakım yatağı bulunuyordu. Şehir hastaneleri de bu alanda büyük kapasite sağladı: Sabah'ın aktardığına göre Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi açılışta 521 çocuk ve 359 kadın doğum yatağıyla planlandı.

Yıllara göre veriler

Bebek ölüm hızı

Dünya Bankası serisinde bebek ölüm hızı 2002'deki binde 26,4'ten 2012'de 12,8'e, 2022'de 8,5'e indi. 2023'te 9,8'e yükselen oran, 2024'te binde 8'e geriledi. Bu, 2002'ye göre yaklaşık %70'lik bir düşüş demektir.

Ulusal seride düşüş daha da belirgin. SBB'ye göre 2002'de binde 31,5 olan bebek ölüm hızı 2018'de 6,8'e geriledi. Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2025'in aktarımına göre 2025'te binde 7,7 oldu. 2002 ulusal değerinin anket, sonraki yılların ise ölüm kayıt sistemine dayandığını; dolayısıyla yöntem değişikliği olabileceğini not ediyoruz.

Beş yaş altı ölüm hızı

Dünya Bankası'na göre beş yaş altı ölüm hızı 2002'de binde 32 iken 2012'de 15,6'ya, 2022'de 10,2'ye indi. 2023'te 13,8'e yükselen oran 2024'te binde 9,6'ya geriledi.

Anne ölüm oranı

Ulusal seride anne ölüm oranı 2002'deki 64'ten 2018'de 13,6'ya düştü. Ankara Tabip Odası'nın Sağlık İstatistikleri Yıllığı'ndan aktardığına göre oran 2022'de 12,6, 2023'te 13,5 oldu. Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2025'in aktarımına göre 2025'te yüz bin canlı doğumda 12,6'ya indi. Böylece anne ölümleri 2002'nin yaklaşık beşte birine geriledi.

Dünya Bankası model tahmini ise 2002'deki 30'dan 2018'de 17'ye, 2023'te 15'e iniyor. Bu seride 2019-2022 arasında 17'den 21'e bir yükseliş görülüyor; 2023'te oran yeniden 15'e geriliyor.

Bugünkü durum

Bugün Türkiye'de bin bebekten yaklaşık 8'i ilk yaşını doldurmadan hayatını kaybediyor; 2002'de bu sayı 26 ile 31 arasındaydı. Anne ölümleri ulusal seride yüz bin canlı doğumda 12,6 düzeyinde. Yenidoğan yoğun bakım yatağı sayısının 13 bini aşması, riskli doğumlar için önemli bir kapasite.

Eleştiriler

Bu alandaki ilk eleştiri yöntemle ilgili. 2002 ulusal değerlerinin anket ve özel çalışmalara, sonraki yılların ise kayıt sistemine dayanması, düşüşün bir kısmının yöntem farkından kaynaklanabileceği tartışmasını doğuruyor. Bu nedenle Dünya Bankası'nın tutarlı model serisini de veriyoruz; bu seride de düşüş yaklaşık %70'tir.

İkinci eleştiri son yıllardaki dalgalanmalarla ilgili. 2023'te bebek ve beş yaş altı ölüm hızlarında bir yükseliş görüldü. Bu yükseliş, 6 Şubat 2023 depremlerinin yaşandığı yıla denk geliyor. Oranlar Dünya Bankası serisinde 2024'te (binde 8,0), ulusal seride 2025'te (binde 7,7) yeniden geriledi.

Anne ölümlerinde Dünya Bankası modelinin 2019-2022 arasında gösterdiği yükseliş de göz ardı edilmemeli. Ulusal seride ise 2022'de 12,6, 2025'te yine 12,6 değeri görülüyor; yani kayıt temelli seride benzer bir sıçrama yok.

Veriler ne söylüyor?

Hangi kaynak kullanılırsa kullanılsın sonuç aynı: 2002'den bu yana bebek, çocuk ve anne ölümleri belirgin biçimde azaldı. Bebek ölüm hızı Dünya Bankası serisinde yaklaşık üçte birine, ulusal seride dörtte birinin altına indi; anne ölümleri ulusal seride beşte birine geriledi.

Bu rakamların arkasında her yıl evlat acısı yaşamayan binlerce aile ve çocuğunu kucağına alabilen binlerce anne var.