Cepten (out-of-pocket) sağlık harcamasının cari sağlık harcamasına oranı
2002
%20,3
2023
%19,1
Son yirmi yılda Türkiye'de sosyal politika, dağınık ve sınırlı yardımlardan bütünleşik bir sosyal yardım sistemine dönüştü.
Bu yazıda sosyal yardım harcamalarının ekonomideki payını, evde bakım ve engelli hizmetlerini ve vatandaşın cebinden yaptığı sağlık harcamasını resmî verilerle inceliyoruz.
Nedir?
Sosyal yardımlar, ihtiyaç sahibi vatandaşlara yapılan karşılıksız nakdi ve ayni desteklerdir. Bu kapsamda yaşlı ve engelli bakımı, eğitim ve sağlık için şartlı nakit transferleri, doğum yardımı ve primi devlet tarafından ödenen sağlık sigortası gibi programlar yer alır.
Sosyal yardımların ekonomideki payı
Strateji ve Bütçe Başkanlığı'nın (SBB) sosyal koruma göstergelerine göre sosyal yardım harcamalarının GSYH'ye oranı 2002'deki %0,25 seviyesinden 2018'de %1,03'e yükseldi. Yani sosyal yardıma ayrılan kaynağın ekonomideki payı yaklaşık dört katına çıktı.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın (ASHB) 2017 tarihli yayını daha geniş bir tanım kullanıyor: Bu hesaba göre oran 2003'te %0,57 iken 2015'te %1,33'e çıktı ve 2015'te sosyal yardım harcamaları nominal olarak 23,8 milyar TL'ye ulaştı.
İki seri farklı kapsamla hesaplandığı için birbirine eklenmemeli; ancak her ikisi de aynı yönü gösteriyor. 2018 sonrası için resmî oran bu araştırmada bulunamadı.
SBB'nin aynı sayfasına göre gelir dağılımı eşitsizliğini ölçen Gini katsayısı da 2006'daki 0,428'den 2019'da 0,395'e geriledi. Farklı yöntem kullanan Dünya Bankası serisinde ise Gini endeksi 2022'de 44,5 ile 2002'nin (41,4) üzerine çıktı.
Evde bakım yardımı
ASHB'ye göre 2006'da başlatılan evde bakım yardımı, ağır engelli ya da bakıma muhtaç bir yakınına evinde bakan ailelere aylık ödeme yapıyor. Program 2015'te 467.778 kişiye ulaşmış ve bu yıl için harcama nominal olarak 4,38 milyar TL olmuştu.
Bakanlık Temmuz 2024'te yararlanıcı sayısını 555 bin olarak açıkladı. Aralık 2025'teki bütçe görüşmelerinde ise "520 bin ailemize 'Evde Bakım Yardımı' ile aylık 11 bin 702 lira ödeme yapıyoruz" ifadesi kullanıldı.
Engelli ve yaşlı hizmetleri
ASHB istatistiklerine göre engelli hizmetlerindeki genişleme dikkat çekici:
- %70 ve üzeri engelli olup engelli aylığı alan kişi sayısı 2002'de 68.598 iken Ekim 2023'te 251.234'e çıktı.
- %40-69 engel oranına sahip aylık alanlar aynı dönemde 193.780'den 306.827'ye yükseldi.
- Özel eğitim kurumlarındaki öğrenci sayısı 2001-2002'de 53.306 iken 2022-2023'te 507.804'e ulaştı.
Yaşlı bakımında da benzer bir büyüme var. ASHB'ye göre 2002'de 63 resmî huzurevinde 4.952 yaşlıya hizmet verilirken, Ocak 2024 itibarıyla Darülaceze dahil Bakanlığa bağlı 168 huzurevinde 14.712 yaşlıya hizmet veriliyor. Özel huzurevi sayısı da 26'dan 267'ye çıktı.
Diğer programlar
ASHB'nin 2015 verilerine göre eğitim şartlı nakit transferinden 2.018.870, sağlık şartlı nakit transferinden 1.023.079 kişi yararlandı. Aynı yıl genel sağlık sigortası primi devlet tarafından ödenen kişi sayısı 8.983.853 oldu; bu sistem eski yeşil kart uygulamasının yerini aldı.
Bakanlığın 2022 performans programına göre 2020'de 973.376 kişiye doğum yardımı yapıldı.
Cepten sağlık harcaması
Sosyal korumanın bir diğer göstergesi, vatandaşların sağlık için doğrudan cebinden yaptığı harcamanın toplam sağlık harcaması içindeki payıdır. Dünya Bankası'nın Dünya Sağlık Örgütü verilerine dayanan serisine göre bu oran 2002'de %20,32, 2023'te %19,05 oldu.
Cepten (out-of-pocket) sağlık harcamasının cari sağlık harcamasına oranı
2002–2023 · yüzde
Veri tablosu
| Dönem | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| 2002 | %20,3 | World Bank (WHO) |
| 2003 | %18,9 | World Bank (WHO) |
| 2004 | %20,2 | World Bank (WHO) |
| 2005 | %24,2 | World Bank (WHO) |
| 2006 | %23,7 | World Bank (WHO) |
| 2007 | %23,9 | World Bank (WHO) |
| 2008 | %19,2 | World Bank (WHO) |
| 2009 | %14,5 | World Bank (WHO) |
| 2010 | %16,9 | World Bank (WHO) |
| 2011 | %15,9 | World Bank (WHO) |
| 2012 | %15,9 | World Bank (WHO) |
| 2013 | %16,9 | World Bank (WHO) |
| 2014 | %17,7 | World Bank (WHO) |
| 2015 | %17,0 | World Bank (WHO) |
| 2016 | %16,5 | World Bank (WHO) |
| 2017 | %17,4 | World Bank (WHO) |
| 2018 | %17,5 | World Bank (WHO) |
| 2019 | %17,1 | World Bank (WHO) |
| 2020 | %16,4 | World Bank (WHO) |
| 2021 | %16,3 | World Bank (WHO) |
| 2022 | %19,5 | World Bank (WHO) |
| 2023 | %19,1 | World Bank (WHO) |
Seri dalgalı bir seyir izliyor: Oran 2005'te %24,18 ile zirve yaptı, 2009'da %14,51 ile en düşük seviyeye indi, 2010'larda %16-18 bandında seyretti ve 2022-2023'te yeniden %19 civarına çıktı.
Eleştiriler
Cepten sağlık harcaması payı 2002'ye göre belirgin biçimde düşmedi. Veriler bu göstergede uzun dönemli bir düşüş göstermiyor; 2002 ile 2023 arasındaki fark yaklaşık 1,3 puan.
Öte yandan aynı dönemde yeşil kartın yerini alan ve primi devletçe ödenen genel sağlık sigortası 2015'te yaklaşık 9 milyon kişiyi kapsıyordu. Sosyal yardım tarafında ise ekonomideki payın dört katına çıkması ve evde bakım, engelli aylığı gibi programların yüz binlerce aileye ulaşması, sosyal devletin kapsamının genişlediğini gösteriyor.
Veriler ne söylüyor?
2002'de GSYH'nin yalnızca %0,25'ini sosyal yardıma ayıran Türkiye, bu oranı 2018'de %1'in üzerine taşıdı. Evde bakımdan huzurevlerine, engelli aylığından özel eğitime kadar pek çok alanda hizmet alan kişi sayısı katlanarak arttı.
Cepten sağlık harcaması payı ise iyileştirme için hâlâ alan bulunan bir gösterge olarak takip edilmeyi hak ediyor.
Sık sorulan sorular
Sosyal yardım harcamalarının GSYH'ye oranı ne kadar arttı?
SBB'ye göre oran 2002'de %0,25 iken 2018'de %1,03'e çıktı. ASHB'nin daha geniş tanımına göre ise 2003'te %0,57, 2015'te %1,33 idi.
Evde bakım yardımından kaç kişi yararlanıyor?
2006'da başlayan programdan 2015'te 467.778 kişi yararlandı. Bakanlık Aralık 2025'te 520 bin aileye aylık 11.702 TL ödeme yapıldığını açıkladı.
Cepten sağlık harcaması azaldı mı?
Dünya Bankası verilerine göre oran 2002'de %20,32, 2023'te %19,05 oldu. En düşük seviye 2009'daki %14,51'di; uzun dönemde belirgin bir düşüş görülmüyor.
Kaynaklar
okunma