Engelli ve Aile Politikaları: 5.777'den 82 Bine

Engelli vatandaşların çalışma hayatına katılımı, bakım hizmetleri ve ailelere yönelik doğrudan destekler, sosyal devletin sahadaki karşılığıdır. Bu sayfada kamuda engelli istihdamından evde bakım yardımına, 5378 sayılı Kanun'dan doğum yardımına kadar verileri ele alıyoruz.

2002 öncesinde durum

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın istatistik bülteninde yer alan tabloya göre 2002'de kamu kurumlarında memur olarak çalışan engelli sayısı 5.777'ydi. Aynı bültene göre %70 ve üzeri engelli olup engelli aylığı alanların sayısı 2002'de 68.598, özel eğitim kurumlarındaki öğrenci sayısı 2001-2002 öğretim yılında 53.306 idi.

Hukuki çerçeve: 5378 sayılı Kanun

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun 1 Temmuz 2005'te kabul edildi, 7 Temmuz 2005 tarihli ve 25868 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Kanun, mevcut kamu yapıları ve toplu taşıma araçları için erişilebilirlik süreleri öngörüyor.

Bakanlığa göre 81 ilde Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonları kuruldu. Yükümlülüğünü yerine getirmeyenlere idari para cezası uygulanabiliyor; uygun yapılara valilikçe Erişilebilirlik Belgesi veriliyor.

Kamuda engelli istihdamı

Bakanlık bülteninde kamuda çalışan engelli memur sayısı 2002'deki 5.777'den 2009'da 10.357'ye, 2015'te 40.655'e ve Kasım 2023'te 68.108'e yükseliyor. Anadolu Ajansı'nın Mayıs 2026'da aktardığı Bakanlık verisine göre bu sayı 82.880'e ulaştı.

Seride dikkat edilmesi gereken bazı noktalar var. 2009'dan 2010'a 10.357'den 18.787'ye çıkan sıçramanın nedeni kaynakta açıklanmıyor. Aynı bakanlığın 2015 tarihli analizinde 2014 sonu için 36.165, istatistik bülteninde ise 34.078 değeri yer alıyor; burada bülten değerini kullandık.

Bakanlık Kasım 2025 bütçe sunumunda “2002'den bugüne kamuda engelli istihdamında 14 kat artış sağlayarak 81 bin 677 engellinin kamuya yerleştirilmesini” sağladıklarını açıkladı. Bu rakam “yerleştirme”, Mayıs 2026'daki 82.880 ise “çalışan memur sayısı” olarak ifade ediliyor; iki kavram tam örtüşmeyebilir.

EKPSS

Engelli Kamu Personeli Seçme Sınavı (EKPSS) 2012'de uygulanmaya başladı; sınava katılmak için en az yüzde 40 engel oranı aranıyor. Bakanlık bültenine göre 2012-2022 arasındaki yerleştirmelerde toplam 42.576 engelli aday kamuya yerleştirildi.

Sınav yılı bazında yerleştirmeler 2012'de 11.180, 2014'te 11.838, 2016'da 8.175, 2018'de 4.451, 2020'de 4.714 ve 2022'de 2.218 oldu.

Özel sektör de kota yükümlülüğü kapsamında. Bakanlık bültenine göre Ekim 2023 itibarıyla kota kapsamındaki işyerlerinde kamu kesiminde 22.209, özel sektörde 123.754 engelli işçi çalışıyordu.

Bakım hizmetleri ve aylıklar

Evde bakım yardımından 2015'te 467.778 kişi yararlanıyordu. Bakanlığa göre Kasım 2025'te bu sayı 521 bine ulaştı; Aralık 2025'teki açıklamaya göre 520 bin aileye aylık 11 bin 702 lira ödeme yapılıyor.

Bakanlığa bağlı 106 merkezde 6.879 engelli bireye, 330 özel bakım merkezinde ise 31.480 kişiye yatılı bakım hizmeti veriliyor. %70 ve üzeri engelli olup engelli aylığı alanların sayısı Ekim 2023'te 251.234'e, özel eğitim kurumlarındaki öğrenci sayısı 2022-2023'te 507.804'e çıktı.

Aile politikaları

Bakanlık, ilk çocuk için verilen tek seferlik doğum yardımını 5 bin liraya çıkardı. Mayıs-Kasım 2025 arasında 567.546 çocuk için 5,86 milyar lira (nominal) ödeme yapıldı. Bakanlığın 2022 performans programına göre 2020'de 973.376 kişi doğum yardımı almıştı.

2022'de başlayan Türkiye Aile Destek Programı kapsamında Aralık 2024 itibarıyla hanelere toplam 106,8 milyar TL (nominal) ödendi. Programın Ocak 2025 ödemesinin ardından sona ermesi planlandı.

Yaşlı bakımında da kapasite büyüdü: Bakanlık verilerine göre 2002'de 63 resmî huzurevinde 4.952 yaşlıya hizmet verilirken Ocak 2024 itibarıyla Darülaceze Başkanlığı dahil Bakanlığa bağlı 168 huzurevinde 14.712 yaşlıya hizmet veriliyor. Özel huzurevi sayısı da 26'dan 267'ye yükseldi.

Çocuk koruma alanında Kasım 2025 itibarıyla 10.732 çocuk koruyucu aile yanında büyüyor; Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetiyle 179.266 çocuğa ailesinin yanında destek veriliyor.

Eleştiriler

Eleştiriler en çok iki noktada yoğunlaşıyor: EKPSS yerleştirmelerinin son yıllarda azalması ve erişilebilirlik yükümlülüklerinin sahada tam uygulanmaması. EKPSS verisi gerçekten de yıllık yerleştirmenin 2014'teki 11.838'den 2022'de 2.218'e düştüğünü gösteriyor. Engelli memur serisindeki tanım ve tarih farkları da verilerin dikkatle okunmasını gerektiriyor.

Bununla birlikte toplam tablo açıktır: kamuda çalışan engelli memur sayısı 2002'den bu yana 14 katı aşan bir artış gösterdi, evde bakım yardımı yarım milyondan fazla haneye ulaştı ve erişilebilirlik için 81 ilde denetim mekanizması kuruldu.

Veriler ne söylüyor?

5.777'den 82.880'e uzanan kamu istihdamı, engelli vatandaşların çalışma hayatındaki yerinin bu dönemde köklü biçimde değiştiğini gösteriyor. Evde bakım, doğum yardımı ve aile destekleriyle birlikte sosyal politika, yardımdan hak temelli hizmete doğru genişledi.