Diplomatik Ağ ve İnsani Yardım: 163 Temsilcilikten 263'e

Türkiye son yirmi yılda dünyanın dört bir yanında daha fazla temsil edilen, daha fazla kalkınma yardımı yapan ve arabuluculuk girişimlerinde yer alan bir ülke haline geldi. Bu dönüşüm, büyükelçilik sayılarından kalkınma yardımlarına kadar ölçülebilir verilerle izlenebiliyor.

Bu yazıda Türkiye'nin diplomatik ağını, Afrika açılımını, resmî kalkınma yardımlarını ve İstanbul'da yürütülen Karadeniz Tahıl Girişimi'ni resmî kaynaklarla ele alıyoruz.

Nedir?

Dış temsilcilik, bir ülkenin yurt dışındaki büyükelçilik, daimî temsilcilik, başkonsolosluk ve benzeri misyonlarının toplamıdır. Resmî kalkınma yardımı ise bir ülkenin başka ülkelerin kalkınmasına ve insani ihtiyaçlarına ayırdığı kamu kaynağını ifade eder.

2002 öncesinde durum

Dışişleri Bakanlığı'na göre Türkiye'nin 2002'de 163 dış temsilciliği vardı. Afrika'da yalnızca 12 büyükelçilik bulunuyordu. SBB'ye göre aynı yıl Türkiye'nin verdiği resmî kalkınma yardımı 73 milyon dolar, bunun milli gelire oranı %0,04'tü.

Ne değişti?

Genişleyen diplomatik ağ

Dış temsilcilik sayısı 2018'de 242'ye, 30 Eylül 2025 itibarıyla 263'e ulaştı. Bakanlığın 2026 performans programına göre bu temsilciliklerin 147'si büyükelçilik, 14'ü daimî temsilcilik, 99'u başkonsolosluktur.

Yalnızca büyükelçilik sayısına bakıldığında da istikrarlı bir artış görülüyor: 2020'de 142 olan büyükelçilik sayısı 2025'te 147'ye çıktı.

Afrika açılımı

Dışişleri Bakanlığı'na göre 2002'de Afrika'da yalnızca 12 büyükelçiliği bulunan Türkiye'nin kıtadaki büyükelçilik sayısı 2022'de 44'e yükseldi. 2025 itibarıyla 263 dış temsilciliğin 50'si Afrika'dadır (büyükelçilik ve konsolosluklar birlikte).

İlişki karşılıklı gelişti: 2008 başında 10 olan Ankara'daki Afrika büyükelçiliği sayısı 38'e çıktı. Türkiye'nin Afrika ile ticareti 2003'teki 5,4 milyar dolardan 2021 sonunda 34,5 milyar dolara ulaştı (nominal). TİKA bugün Afrika genelinde 22 program koordinasyon ofisiyle faaliyet gösteriyor.

Resmî kalkınma yardımı

SBB'nin kalkınma yardımları göstergelerine göre Türkiye'nin verdiği resmî kalkınma yardımı 2002'deki 73 milyon dolardan 2023'te 6,8 milyar dolara yükseldi (cari dolar). Yardımların milli gelire oranı da %0,04'ten %0,62'ye çıktı.

Aynı dönemde Türkiye'nin aldığı resmî kalkınma yardımı 273 milyon dolardan 1,5 milyar dolara yükseldi. Yani Türkiye artık verdiği yardım bakımından aldığının çok üzerinde bir donör ülke konumunda.

Önemli girişimler

Karadeniz Tahıl Girişimi

Birleşmiş Milletler verilerine göre 22 Temmuz 2022'de İstanbul'da imzalanan Karadeniz Tahıl Girişimi, Ukrayna limanlarından tahıl ve gıda ihracatına imkân tanıdı. Girişimin Ortak Koordinasyon Merkezi İstanbul'daydı; girişim 17 Temmuz 2023'te sona erdi.

BM'nin 15 Temmuz 2023 tarihli güncellemesine göre girişim kapsamında üç Ukrayna limanından toplam 32,8 milyon ton tahıl ve gıda ihraç edildi ve limanlardan 1.003 sefer yapıldı.

BM Haber Merkezi'ne göre girişim, Dünya Gıda Programı'nın Afganistan, Etiyopya, Kenya, Somali, Sudan ve Yemen'deki ihtiyaç sahiplerine 725.000 tonun üzerinde buğday taşımasını sağladı. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye'nin arabuluculuk faaliyetleri arasında bu girişimi ve Rusya-Ukrayna esir takaslarını sayıyor.

BM verilerinde sefer sayısı için iki farklı rakam geçer: 1.003, yalnızca limanlardan giden seferleri; 15 Haziran 2023 güncellemesindeki 1.940 ise koridordaki gelen ve giden seferlerin toplamını ifade ediyor.

Arabuluculuk ve Türk dünyası

Türkiye, 24 Eylül 2010'da Finlandiya ile birlikte BM'de "Barış için Arabuluculuk" girişimini başlattı. Dışişleri Bakanlığı'na göre BM Arabuluculuk Dostlar Grubu'nun üye sayısı bugün 64'e (56 ülke ve 8 uluslararası/bölgesel kuruluş) ulaştı.

3 Ekim 2009'da kurulan Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi, 12 Kasım 2021'deki İstanbul Zirvesi'nde Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı. Teşkilatın merkezi İstanbul'dadır.

Eleştiriler

Dış politikaya ilişkin değerlendirmeler büyük ölçüde siyasi yorum içerdiği için tek bir göstergeyle ölçülemiyor. Veri açısından bakıldığında ise bazı göstergelerde tanım farkı olduğunu belirtmek gerekir: Örneğin Afrika'daki 50 misyon rakamı konsoloslukları da içerdiği için 44 büyükelçilik serisiyle doğrudan karşılaştırılmamalıdır.

Ölçülebilen göstergelerin tamamı ise aynı yöne işaret ediyor: daha geniş bir temsil ağı, daha fazla kalkınma yardımı ve arabuluculuk girişimlerinde yer alan bir Türkiye.

Veriler ne söylüyor?

Dış temsilcilik sayısında 100'lük artış, Afrika'da 12'den 44'e çıkan büyükelçilik sayısı ve yaklaşık 93 katına çıkan resmî kalkınma yardımı, Türkiye'nin diplomatik ve kalkınma yardımı ağının belirgin biçimde genişlediğini gösteriyor.

Ortak Koordinasyon Merkezi İstanbul'da bulunan Karadeniz Tahıl Girişimi ile 32,8 milyon ton gıda dünya pazarlarına ulaştı.